[537] Amasyalıdır. Gümüşlüzâde hanedanından olup Bozok Beyi iken Bağdâd Harbinde şehîd olan Amasyalı Şemseddîn Ahmed Paşazâde Ali Bey’in mahdûmudur. Züamâdan iken pederinin şehâdetine ve Bağdâd Harbinde gösterdiği liyâkata binâ’en 1048 senesi şa’bânında pederinden mahlûl olan Bozok Sancağı Beyi oldu.
1051 senesi şevvâlinde Kars Beylerbeyi olup, 1052 şevvâlinde ma’zûlen Amasya’ya geldi. Sene-i mezbûre zilhiccesi evâsıtında Amasya mutasarrıfı, 1053 senesi şevvâlinde Sivas Beylerbeyi oldu. 1054 senesi evâ’ilinde ma’zûl ve zilka’desi gurresinde sânîyen Sivas ve zilhiccesinin yirmisinde Batum Beylerbeyi oldu.
Buradan ba’de’l-azl yine Amasya’ya geldi. 1056’da sâlisen Sivas Beylerbeyi, 1057 saferinde Diyârbekir, ramazânın dördüncü günü Karesi ve on beşinci günü Şehr-i Zor Beylerbeyi oldu. 1058’de ma’zûlen Amasya’ya geldi.
1059 senesi evâsıtında Konya, ba’de’l-azl 1061’de Kefe Beylerbeyi olup 1063’de ma’zûlen yine [538] Amasya’ya geldi. 1065’de rabi’an Sivas ve 1066 senesi zilhiccesinde Bursa Beylerbeyi oldu. 1067 recebinde İstanbul’a gelip şa’bânında Kapudan-ı deryâ vekili olarak Köprülü Mehmed Paşa ile Boğaz Hisarlarına gitdi. Fedâkârâne harb ederek Limni ceziresini istihlâsa me’mûr oldu. Ba’dehû vefât etdi. Mahdûmu Ali Bey ve kerîmesi Neslihan Hânımdır.⁵⁷
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Gümüşlüzâde hanedanından olup Bozok Beyi iken Bağdat Savaşı'nda şehit olan Amasyalı Şemseddin Ahmed Paşazâde Ali Bey'in oğludur. Zeâmet sahibi süvari iken babasının şehitliği ve Bağdat Savaşı'nda gösterdiği yararlılık sebebiyle 1048 yılı şabanında babasından boşalan Bozok sancak beyi oldu.
1051 yılı şevvalinde Kars Beylerbeyi olup 1052 şevvalinde görevden alınarak Amasya'ya geldi. Aynı yılın zilhiccesi ortalarında Amasya mutasarrıfı, 1053 şevvalinde Sivas Beylerbeyi oldu. 1054 yılı başlarında görevden alınıp zilkadenin başında ikinci kez Sivas, zilhiccenin yirmisinde Batum Beylerbeyi oldu.
Buradan görevden alınınca yine Amasya'ya geldi. 1056'da üçüncü kez Sivas Beylerbeyi, 1057 saferinde Diyarbekir, ramazanın dördüncü günü Karesi, on beşinci günü Şehrizor Beylerbeyi oldu. 1058'de görevden alınıp Amasya'ya geldi.
1059 yılı ortalarında Konya, görevden alındıktan sonra 1061'de Kefe Beylerbeyi olup 1063'te görevden alınarak yine Amasya'ya geldi. 1065'te dördüncü kez Sivas, 1066 yılı zilhiccesinde de Bursa Beylerbeyi oldu. 1067 recebinde İstanbul'a gelip şabanında Kaptan-ı derya vekili olarak Köprülü Mehmed Paşa ile Boğaz Hisarları'na gitti. Fedakârca savaşarak Limni adasını geri almakla görevlendirildi. Sonra vefat etti. Oğlu Ali Bey, kızı Neslihan Hanım'dır.
Damadı, Gümüşlüzâde hanedanından olan kethüdası el-Hâc İsmâil Ağa'dır. Bunun oğlu, vezirlerden Çelebi İbrâhim Paşa meşhurdur.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- hanedan: soylu aile
- zü'amâ: zeâmet sahibi süvari sınıfı; zeâmet, devletin gelir bağladığı geniş tımar
- mahlûl: sahibi ölmekle ya da ayrılmakla boşalmış
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- mutasarrıf: sancağı yöneten görevli
- evâ'il, evâsıt, evâhir: ayın başı, ortası, sonu
- gurre: ayın ilk günü
- sâlisen, rabi'an, sânîyen: üçüncü, dördüncü, ikinci kez
- istihlâs: geri alma, kurtarma
- kerîme: kız evlat
- Şehr-i Zor: Şehrizor, Kuzey Irak'ta bir eyalet merkezi
Atamalar Çizelgesi
Ahmed Paşa'nın görev yolu metinde sık sık değişir. Metne göre sırasıyla Bozok sancak beyi (1048), Kars (1051), Amasya (1052), Sivas (1053), ikinci Sivas ve Batum (1054), üçüncü Sivas (1056), Diyarbekir, Karesi ve Şehrizor (1057), Konya (1059), Kefe (1061), dördüncü Sivas (1065) ve Bursa (1066) beylerbeyi olmuştur. Aralarda Amasya'ya dönüşleri 1052, 1054'ün ardı, 1058 ve 1063'tür. Bunlar Hüsameddin'in kaydıdır; belge karşılığı bu araştırmada bulunamadı.
Limni ve Boğaz Hisarları
Hüsameddin'in son görevi, Venedik'in Çanakkale Boğazı çevresinde yürüttüğü savaşla ilgilidir. TDV'ye göre Bozcaada, muhafızı Abaza Ahmed Paşa'nın tedbirsizliği yüzünden 13 Temmuz 1656'da Venedik'in eline geçmişti; Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazam olmasıyla geri alma çalışmaları hızlandı ve 25 Ağustos 1657'de Kurd Paşa komutasında 5000 kişilik kuvvet adaya çıkarıldı. Köprülü ayrıca Venedik'in elindeki Bozcaada ve Limni'yi geri almak üzere karadan sefere çıkmış, her iki ada geri alınarak boğazın güvenliği sağlanmıştır; sonra boğazdaki istihkâmlar onarılıp yeniden yapılmıştır. Hüsameddin'in "1067 recebinde İstanbul'a gelip Boğaz Hisarları'na gitti" kaydı bu sefer hazırlığına uyar. Ahmed Paşa'nın ölümünün kesin tarihi ve yeri maddede yazılı değildir; başka kaynakta da bulunamadı.
Aileye Dair
Madde, Amasya'nın köklü ailelerinden Gümüşlüzâde hanedanına bağlanır. Aynı hanedan 546 numaralı maddede, Gümüşlüzâde Camii ve onun yanında yaptırılan bir medreseyle ilgili olarak yeniden anılır. Gümüşlü Camii bugün de Amasya'da ayaktadır; Amasya Belediyesi'nin kent rehberine göre ilk yapımı 1326'da Taceddin Mahmud Çelebi'ye aittir, 1688'deki onarımı ise Gümüşlüzâde İbrahim Bey yaptırmış ve cami bundan sonra Gümüşlü Camii diye anılmıştır. Hüsameddin'in kullandığı "Şemsî Paşazâde" adı, Bozok Beyi Ali Bey'in babası olan Şemseddin Ahmed Paşa'dan gelmektedir; bu kişinin 16. yüzyılda yaşamış Şemsî Ahmed Paşa ile aynı olup olmadığı bu araştırmada doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 168–169. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar