Merzifonludur. Ulemâdan Merzifon müftüsü Ömer Efendizâde el-Hâc Mehmed Efendi’nin mahdûmudur. Amasya’da Îydîzâde Hacı Mustafa Akif ve Laz İbrâhim Efendilerden ikmâl-i tahsîl edib avdetle Merzifon’da ders-i âm ve pederinin irtihâlinde yerine Hacı Ramazân (Ramazânîye) Medresesi müderrisi oldu.
Ba’dehû Merzifon müftüsü olup 1188’de Canikli Hacı Ali Paşa’nın cabbârâne hareketi ile azledilerek Amasya’ya celb ve hapsedildi. Üç ay sonra fidye-i necât olarak bütün varını verip kurtuldu.
1193’de Hacı Ali Paşa’nın ve evlat ve etbâ’ının firârında yine Merzifon müftüsü oldu. 1196’da Caniklizâde [681] Mikdat Ahmed Paşa Amasya mutasarrıfı olup geldikte azledilip 1199’da vefât etdi. Meşâhîr-i ulemâdan vakûr, metîn, vecîh, zî-servet bir zât idi. Serveti Hacı Ali Paşa’nın şerrine uğratdı.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. Âlimlerden Merzifon müftüsü Ömer Efendizâde el-Hâc Mehmed Efendi'nin oğludur. Amasya'da Îydîzâde Hacı Mustafa Akif ve Laz İbrahim Efendiler'den öğrenimini tamamlayıp dönüşte Merzifon'da genel ders hocası oldu; babasının ölümü üzerine yerine Hacı Ramazan (Ramazaniye) Medresesi müderrisi oldu.
Sonra Merzifon müftüsü olup 1188'de [1774-75] Canikli Hacı Ali Paşa'nın zalimce davranışıyla görevden alınarak Amasya'ya getirildi ve hapsedildi. Üç ay sonra kurtulmalık olarak bütün varlığını vererek kurtuldu.
1193'te [1779] Hacı Ali Paşa'nın ve çocuklarıyla taraftarlarının kaçışı üzerine yine Merzifon müftüsü oldu. 1196'da [1781-82] Caniklizâde Mikdat Ahmed Paşa Amasya mutasarrıfı olarak gelince görevden alındı ve 1199'da [1784-85] vefat etti. Tanınmış âlimlerden, ağırbaşlı, sağlam, itibarlı, varlıklı bir zattı. Serveti onu Hacı Ali Paşa'nın zulmüne uğrattı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- ders-i âm: halka açık ders veren hoca
- irtihâl: ölüm
- müderris: medrese hocası
- azl: görevden alma
- celb: getirtme
- fidye-i necât: kurtuluş bedeli
- cabbârâne: zorbaca
- etbâ': taraftarlar, bağlılar
- vakûr, metîn, vecîh, zî-servet: ağırbaşlı, sağlam, itibarlı, varlıklı
Müftünün Başına Gelenler
Mehmed Efendi'nin hikâyesi, Canikli Hacı Ali Paşa döneminin Amasya çevresindeki baskı düzenini gösterir. Paşaya Amasya sancağı 30 Mayıs 1772'de mâlikâne olarak verilmiş, kaynaklarda onun ve oğullarının halka eziyet edip servetlerini haksız biçimde artırdığı belirtilmiştir. Müftünün 1188'de görevden alınıp hapsedilmesi ve bütün malını vererek serbest kalması bu tabloyla uyumludur. 1193'te Canikliler Çapanoğlu Mustafa Bey karşısında Kırım'a kaçınca müftü görevine dönmüş, Canikliler'in 1781'deki affından sonra Mikdad Ahmed Paşa'ya Amasya sancağı yeniden verilince tekrar görevden alınmıştır. Hüsameddin 1196 der; TDV'de bu atama Eylül 1781 olarak geçer.
Mehmed Efendi'nin kendisi ve ailesi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça