Amasya a’yânından el-Hâc Ali Bey bin Rahtuvân el-Hâc Mehmed Paşa mahdûmudur. Amcası el-Hâc İbrâhim Bey’in dâ’iresinde büyüdü. Vefâtında a’yân sırasına girdi. Meclis-i a’yân azâsı olup 1160’da baş-a’yân, sene-i mezbûre cumâdelûlâsında Amasya mütesellimi oldu.
1161 senesi saferinde mütesellimlikten ma’zûl olup 1162 senesi cumâdelâhiresinde sânîyen ve 1163 saferinde sâlîsen Amasya mütesellimi oldu. 1170’te tahsîlât vak’asında hüsn-i hizmet eylediğinden [661] kapıcıbaşı, 1172 saferinde râbi’ân ve 1174 ramazânında hâmisen ve 1179’da sâdisen Amasya mütesellimi ve defa’etle baş-a’yân oldu.
1181’de üçüncü defa Hicâz’a gidip menâsik-i hâccı ifâdan sonra avdet ederken 1182 senesi rebîülevvelinde vefât etdi. Âkil, kâmil, sahî, nâfizü’l-kelim bir hânedân idi. Mütevellîsi olduğu Taşhân derûnunda bir mescid-i şerîf ve altında bir şadırvân yaptırıp su getirdi.
Mahdûmu el-Hâc Ali Bey de meşâhîr-i a’yân olup Gümüşlüzâde Câmii şerîfine va’ziye yaptı. Hacı Ahmed Bey’in kölesi el-Hâc Yûsuf Ağa da a’yândan olup mahdûmları Hâfız Mehmed Efendi ile Kâsım Paşa’dır. Ricâl-i devletden, Selîm Sabit Efendi de bunun evlâdındandır. Bunlara “Hacı Yûsuf Ağazâdeler” dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya ayanından Hacı Ali Bey'in, onun da babası Rahtuvan Hacı Mehmed Paşa'nın oğludur. Amcası Hacı İbrahim Bey'in yanında büyüdü. Amcasının ölümünde ayanlar arasına girdi. Ayan meclisi üyesi olup 1160'ta [1747] baş ayan oldu, aynı yılın cemaziyelevvelinde de Amasya mütesellimi oldu.
1161 safer ayında [1748] mütesellimlikten alındı; 1162 cemaziyelâhirinde ikinci kez, 1163 saferinde üçüncü kez Amasya mütesellimi oldu. 1170'te [1756-57] vergi toplama olayında iyi hizmet gösterdiğinden kapıcıbaşı oldu; 1172 saferinde dördüncü, 1174 ramazanında beşinci, 1179'da [1765-66] altıncı kez Amasya mütesellimi ve defalarca baş ayan oldu.
1181'de [1767-68] üçüncü kez Hicaz'a gidip hac görevlerini yerine getirdikten sonra dönerken 1182 yılı rebîülevvelinde [1768] öldü. Akıllı, olgun, cömert, sözü geçen bir aileden idi. Mütevellisi olduğu Taşhan'ın içinde bir mescit ile altında bir şadırvan yaptırıp su getirdi.
Oğlu Hacı Ali Bey de ünlü ayanlardan olup Gümüşlüzâde Camii'ne vaaz için bir vakıf (maaş) bağladı. Hacı Ahmed Bey'in kölesi Hacı Yûsuf Ağa da ayandandır; oğulları Hâfız Mehmed Efendi ile Kâsım Paşa'dır. Devlet adamlarından Selîm Sabit Efendi de bunun soyundandır. Bunlara "Hacı Yûsuf Ağazâdeler" denmiştir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- a'yân: şehrin ileri gelenleri, yerel idare ve düzenin temsilcileri
- baş-a'yân: ayanın başı
- mütesellim: kent ya da kaza yöneticisi
- sânîyen, sâlîsen, râbi'ân, hâmisen, sâdisen: ikinci, üçüncü, dördüncü, beşinci, altıncı kez
- ma'zûl: görevden alınmış
- tahsîlât vak'ası: vergi toplama olayı
- kapıcıbaşı: saray kapıcılarının başı, burada bir paye
- menâsik-i hac: hac ibadetinin görevleri
- nâfizü'l-kelim: sözü geçen, sözü dinlenen
- sahî: cömert
- derûn: iç
- şadırvan: çok musluklu abdest çeşmesi
- va'ziye: vaaz için bağlanan gelir
- ricâl-i devlet: devlet adamları
Mütesellimlik ve Ayanlık
Madde, 18. yüzyıl ortasında Amasya yönetiminde bir ailenin ağırlığını gösterir. Ahmed Bey 1160'tan 1179'a dek altı kez mütesellim olmuş, aralarda görevden alınmış, yeniden dönmüştür. Hüsameddin her göreve gelişi sıra sayısıyla ve çoğu zaman ay adıyla verir.
Vergi toplama olayı 661 numaralı maddede de geçer: oradaki Ahmed Ağa 1163'ten sonra, bu madde ise 1170'te bu olaydaki hizmetle bir payeye yükselmiştir. İki tarih arasında yedi yıl bulunduğundan olayların aynı mı farklı mı olduğu metinden anlaşılmaz.
Taşhan
Hüsameddin, Ahmed Bey'in mütevellisi olduğu Taşhan'ın içine bir mescit ve altına bir şadırvan yaptırdığını yazar. Taşhan bugün Amasya'da restore edilmiş olarak ayaktadır ve bir bölümü otel olarak kullanılır. Yapının tarihi kaynaklarda farklı verilir: kimi kaynaklarda dönemin mutasarrıfı Rahtuvan Hacı Mehmed Paşa'nın 1699'da yaptırdığı, kimi kaynaklarda ise 1626-1632 arasında inşa edildiği belirtilir. Hüsameddin'in maddesindeki "Rahtuvân el-Hâc Mehmed Paşa" ile 1699 tarihli yapı sahibinin adı aynıdır; ancak iki kişinin bir olduğu bu kaynaklardan kesin söylenemez.
Ahmed Bey'in Taşhan'ın mütevellisi olması, yapının o dönemde bir vakfa bağlı olduğunu gösterir. Oğlu Ali Bey'in vaaz için gelir bağladığı Gümüşlüzâde Camii, 663 numaralı maddedeki Gümüşlüzâde Camii ile aynı adı taşır. Hacı Yûsuf Ağazâdeler, Selîm Sabit Efendi, Hâfız Mehmed Efendi ve Kâsım Paşa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 206–206. amasya.bel.tr
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar