Amasya müftüsü Çorumlu Hâfız es-Seyyid el-Hâc Mehmed Efendi bin [656] Ya’kûb Bey’in mahdûmudur. Pederinden ve fâzıl-ı meşhûr İğnecizâde el-Hâc Abdullah Sânî, Kayyumzâde el-Hâc İsmâil Efendilerden ikmâl-i tahsîl etdikten sonra muhaddis-i meşhûr Hıfzızâde el-Hâc Osmân Fa’ik Efendiden de tefsîr ve hadîs ilimlerini alıp ders-i âm oldu.
Pederinin irtihâlinde Mehmed Paşa müderrisi olup Gümüşlüzâde Mahallesi’nde ikâmet ve câmi-i şerîfinde tedrîs-i ulûma himmet ederek “Emîr müderris” demekle iştihâr etdi. Bununla beraber âzim-i Hicâz oldukta Hicâz ve Şam fuzalâsından da istimâ’-i hadîs ve tefsîr ederek avdet etdi.
1148’de Şeyhülislâm ve Merzifonlu Dürrî Mehmed Efendi tarafından kendisine bir nişâne-i takdîr olarak İstanbul rü’ûsü verildi. Gençliğinde savt ü edâsı güzel olduğundan 1118’de Gümüşlüzâde Câmii şerîfine imâm olmuşdu. Lahn-ı Arab üzere Kur’ân okuduğundan câmii şerîf cemâati almaz oldu.
Câmii şerîf-i mezkûrun ittisâlinde Hâce Ahmed Paşa zevcesi, Fatma Molla Hâtun yaptırdığı medrese harâb olduğundan Hindî Paşazâde Ali Bey’in zevcesi diğer saraylı Fatıma Hâtun [657] sâhib-i tercemenin teşvîkiyle müceddeden ve tevsî’an ihyâ ederek medrese vezâ’ifini tayîn etdi.
İki defa icâzet verdikten sonra tefsîr-i kadı dersine muvâzabet ve Buharî-i sahîhini tedrîse himmet edib bunlardan da iki defa icâzet du’âsı meydân mûsâllâsında bir cemiyet-i azîme ile icrâ edildi. Bundan sonra Mehmed Paşa müderrisliğini mahdûmuna kasr-ı yed ü ferâgat edib vazife-i imâmete kanaât etdi.
Hâciyân ve a’yân meclisleri azâlığına ve Amasya müftülüğüne mükerreren intihâb edildiği halde hiç birini de kabûl etmedi. Bununla beraber her taraftan surreler yağar, gâyet münzevîyâne yaşardı. A’yândan kimsenin meclisine gitmez kimseden sadakât ve nüzûr kabûl etmezdi.
A’yân ve ulemâ kendisine arz-ı iştiyâk ederek Cuma günleri Sofizâde Mahallesi’nde kâin hânesinde ziyâret ederlerdi. 1176’da ikinci defa Tefsîr-i Kadı hatmine muvaffak olduğunu işiten Şeyhü’l-islâm Dürrizâde Mustafa Efendi Kudüs-i şerîf mevleviyyetini verdi. 1178 senesi rebîülahirinin yirmi yedinci gecesi seherinde dâr-ı kudse irtihâl etdi. [658]
Gâyet fâzıl, ulûm-ı şer’iyye ve akliyyede mütebahhir, tefsîr ve hadîsde mâhir, vâ’iz, müttakî, vecîh, sâdât-ı Hüseynîyeden bir emîr-i muhterem idi. Hazret-i Pîr İlyas Halvetî civârında medfûndur. Sinni doksana varmıştı. Mahdûmlarından Mehmed Paşa müderrisi es-Seyyid Abdurrahim Efendi 1197’de ve hafîdi es-Seyyid Mustafa Efendi 1244’de ve bunun mahdûmu es-Seyyid Ahmed Efendi 1246’da vefât etdi. Bunlar da Mehmed Paşa müderrisi idiler. Diğer mahdûmu es-Seyyid Mehmed Sa’id Efendi’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya müftüsü Çorumlu Hâfız Seyyid Hacı Mehmed Efendi'nin, onun da babası Yakub Bey'in oğludur. Babasından ve tanınmış âlimlerden İğnecizâde Hacı Abdullah Sânî ile Kayyumzâde Hacı İsmail Efendi'lerden öğrenimini tamamladıktan sonra, ünlü hadis âlimi Hıfzızâde Hacı Osman Fa'ik Efendi'den de tefsir ve hadis ilimlerini alıp herkese açık ders verir oldu.
Babasının ölümünde Mehmed Paşa Medresesi müderrisi olup Gümüşlüzâde Mahallesi'nde oturdu ve mahalle camisinde ilim öğretmeye gayret ederek "Emîr Müderris" adıyla tanındı. Bununla beraber hacca gitmek üzere Hicaz'a vardığında Hicaz ve Şam âlimlerinden de hadis ve tefsir dinleyip döndü.
1148'de [1735-36] Şeyhülislâm Merzifonlu Dürrî Mehmed Efendi tarafından, takdir nişanesi olarak kendisine İstanbul rûusu verildi. Gençliğinde sesi ve okuyuşu güzel olduğundan 1118'de [1706-07] Gümüşlüzâde Camii'ne imam olmuştu. Kur'an'ı Arap ağzıyla okuduğundan cami cemaati onu artık kabul etmez oldu.
Adı geçen caminin bitişiğinde, Hâce Ahmed Paşa'nın eşi Fatma Molla Hatun'un yaptırdığı medrese harap olmuştu. Hindî Paşazâde Ali Bey'in eşi, saraylı Fatıma Hatun, bu kişinin teşvikiyle medreseyi yeniden ve genişleterek ihya etti, medrese görevlerini de belirledi.
İki kez icazet verdikten sonra Kadı Tefsiri dersine devam edip Sahih-i Buhârî'yi okutmaya gayret etti; bunlardan da iki kez icazet duası Meydan Musallası'nda büyük bir cemaatle yapıldı. Bundan sonra Mehmed Paşa müderrisliğini oğluna bırakıp imamlık görevi ile yetindi.
Hacılar ve ayan meclislerinin üyeliğine ve Amasya müftülüğüne defalarca seçildiği hâlde hiçbirini kabul etmedi. Bununla beraber her yönden kendisine armağan keseleri gelirdi; çok içine kapanık yaşardı. Ayandan kimsenin meclisine gitmez, kimseden bağış ve adak kabul etmezdi.
Ayan ve âlimler özlem ve saygılarını sunmak için cuma günleri Sofizâde Mahallesi'ndeki evinde onu ziyaret ederlerdi. 1176'da [1762-63] ikinci kez Tefsîr-i Kadı'yı hatmetmeye muvaffak olduğunu işiten Şeyhülislâm Dürrîzâde Mustafa Efendi ona Kudüs-i şerif mevleviyetini verdi. 1178 yılı rebîülâhirinin yirmi yedinci gecesi seher vaktinde Kudüs'e göçtü.
Çok bilgili, şer'î ve aklî ilimlerde derin, tefsir ve hadiste usta; vaiz, takva sahibi, itibarlı, Hüseyin soyundan gelen saygıdeğer bir emir idi. Hazret-i Pir İlyas Halvetî'nin yakınında gömülüdür. Yaşı doksana varmıştı. Oğullarından Mehmed Paşa müderrisi Seyyid Abdurrahim Efendi 1197'de [1782-83], torunu Seyyid Mustafa Efendi 1244'te [1828-29], onun oğlu Seyyid Ahmed Efendi de 1246'da [1830-31] öldü. Bunlar da Mehmed Paşa müderrisi idiler. Öteki oğlu Seyyid Mehmed Sa'id Efendi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- emîrü'l-hac: hac kafilesinin başkanı; burada "emîr" ayrıca seyyid, yani Hz. Peygamber soyundan gelen kişi anlamında kullanılmış görünür
- muhaddis: hadis âlimi
- ders-i âm: halka açık ders veren, yüksek payeli müderris
- âzim-i Hicâz: Hicaz'a giden
- istimâ'-i hadîs: hadis dinleme
- rü'ûs: bir ilmiye payesi için verilen resmî berat
- lahn-ı Arab: Arapça okuma biçimi, Arap ağzı
- müceddeden ve tevsî'an: yeniden ve genişleterek
- vezâ'if: görevler, vakıf maaşları
- icâzet: bir ilmi okutma yetkisi belgesi
- surre: armağan içeren kese
- münzevî: köşesine çekilmiş, insanlardan uzak yaşayan
- nüzûr: adaklar
- mevleviyyet: Kudüs gibi kentlerde verilen yüksek kadılık payesi
- mütebahhir: derin bilgi sahibi
- sâdât-ı Hüseynîye: Hz. Hüseyin soyundan gelen seyyidler
Tefsîr-i Kadı
Metinde birkaç kez geçen "Tefsîr-i Kadı" ile, Beyzâvî'nin Envârü't-Tenzîl ve Esrârü't-Te'vîl adlı tefsiri kastedilmiş görünür. Bu eser medreselerde okutulmuş ve veciz üslubu yüzünden zor anlaşılmakla birlikte büyük itibar görmüştür. Maddedeki "hatmetmek" ifadesi, eserin baştan sona ders olarak okutulması anlamında anlaşılabilir; bu karşılık metindeki ifadeye dayanan bir yorumdur. Her icazet duasının halka açık bir musallada yapılması, çevrenin bu derse verdiği önemi gösterir.
Şeyhülislâmlar ve Kudüs Mevleviyeti
Hüsameddin, İstanbul rûusunu veren Merzifonlu Dürrî Mehmed Efendi'yi, mevleviyeti veren Dürrîzâde Mustafa Efendi'yi anar. Dürrîzâde Mustafa Efendi, Dürrî Mehmed Efendi'nin oğludur. 1702-03'te doğmuş, 26 Temmuz 1756'da ilk kez şeyhülislâm olmuş, yedi ay sonra görevden alınmış, 29 Nisan 1762'de ikinci kez şeyhülislâm olmuştur. Hüsameddin'in verdiği 1176 [1762-63] tarihi bu ikinci şeyhülislâmlık dönemine denk gelir; bu bakımdan metin dönemle uyumludur. Mustafa Efendi'nin 1767'deki azlinden sonra üçüncü kez göreve gelişi ise 1774'tedir.
Okunan Metindeki Dikkat Çekici Noktalar
Madde, âlimin gösterişten uzak yaşayışını vurgular: ayan meclisine, hacılar meclisine ve müftülüğe seçildiği hâlde hiçbirini kabul etmemiş, ayanın evine gitmemiş, bağış almamıştır. Ayan ve âlimlerin cuma günleri onun evine gelip onu ziyaret etmesi, kendisine gösterilen saygının ölçüsünü verir. Medresenin yeniden yapılması ise metne göre bir saraylı hanım olan Fatıma Hatun'un eliyle gerçekleşmiştir.
Mehmed Paşa müderrisliğinin bu ailede baba oğula geçip 1830-31'e dek sürdüğü, maddenin en sonunda verilen ölüm tarihlerinden anlaşılır. Ahmed Efendi'nin Hazret-i Pir İlyas Halvetî'nin yakınına gömülmesi de dikkat çeker. Mehmed Paşa Medresesi, Fatma Molla Hatun'un medresesi ve Hâce Ahmed Paşa hakkında başka kaynaklarda ayrıntı bulunamadı.
Kaynakça