Lâdik’de medfûn sâhibü’l-hâl es-Seyyid Ahmed Kebîr er-Rifâî evlâd-ı kirâmından Alevî Köyünde Alevî Câmii imâmı es-Seyyid Mustafa Efendi’nin mahdûmudur. Amasya’da Alevî Köylü el-Hâc Bayram Efendi’den tahsîl-i ulûm edib Kutbü’ş-şeyh Ahmed Efendi’nin sohbetinden istifâzâ etdi.
Bir müddet Pervâne Bey Câmii Kürsü Şeyhi olup kutb-ı müşârün-ileyhden ahz-ı hilâfetle Âhi Darbhâneci Tekkesi şeyhi, mükerreren Amasya nakîbü’l-eşrâf kâ’im-makâmı oldu. 1037’de Üftâdi Bey’in vak’asında Amasya a’yânıyla beraber İstanbul’a i’zâm ve Yedi Kule’de hapsedildi.
1038’de Hüsrev Paşa’nın himmetiyle afv u ıtlâk edilerek Amasya’ya geldi. 1043’de yine nakîbü’l-eşrâf kâ’im-makâmı olup 1044 senesi ramazânında dâr-ı na’îme irtihâl etdi. Âlim, sâlih, sâhib-i hayr ve hasenât, şerîf-i sâdât bir pîr-i muhterem idi.
Uzun Mustafa Mahallesi’nde Pervâne Bey Câmii civârında bir çeşme ve Alevî Köyündeki câmi-i şerîfin ittisâlinde bir [498] mektep yaptırdı. Bunların mesâlihine Alevî Köyündeki emlâk ve arazisini vakfetdi. Mahdûmları es-Seyyid Mustafa, Ali Efendilerdir. Es-Seyyid Mustafa Efendizâde es-Seyyid Ali, Ahmed Efendiler ve es-Seyyid Ali Efendizâde es-seyyid Mustafa Paşazâde vüzerâdandır.
Günümüz Türkçesiyle
Lâdik'te gömülü sâhibü'l-hâl es-Seyyid Ahmed Kebîr er-Rifâî'nin değerli soyundan, Alevî Köyü'nde Alevî Camii imamı es-Seyyid Mustafa Efendi'nin oğludur. Amasya'da Alevî Köylü el-Hâc Bayram Efendi'den ilim tahsil etti, Kutbü'ş-şeyh Ahmed Efendi'nin sohbetinden feyiz aldı.
Bir süre Pervâne Bey Camii Kürsü Şeyhi olup adı geçen kutuptan hilâfet alarak Âhi Darbhâneci Tekkesi şeyhi, defalarca da Amasya nakîbü'l-eşrâf vekili oldu. 1037'de [1627-28] Üftâdi Bey olayında Amasya ayanıyla birlikte İstanbul'a gönderilip Yedikule'de hapsedildi.
1038'de Hüsrev Paşa'nın himmetiyle affedilip serbest bırakılarak Amasya'ya geldi. 1043'te yine nakîbü'l-eşrâf vekili olup 1044 yılı ramazanında [1635] ahirete göçtü. Âlim, salih, hayır ve iyilik sahibi, seyyidlerin soylu bir yaşlısı, saygıdeğer bir pir idi.
Uzun Mustafa Mahallesi'nde Pervâne Bey Camii civarında bir çeşme ve Alevî Köyü'ndeki caminin bitişiğinde bir mektep yaptırdı. Bunların giderleri için Alevî Köyü'ndeki mülk ve arazisini vakfetti. Oğulları es-Seyyid Mustafa ve Ali Efendilerdir. Es-Seyyid Mustafa Efendi'nin oğulları es-Seyyid Ali ve Ahmed Efendiler ile es-Seyyid Ali Efendi'nin oğlu es-Seyyid Mustafa Paşazâde vezirler arasındadır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sâhibü'l-hâl: manevi hâl sahibi, velî sayılan kişi
- evlâd-ı kirâm: değerli soy, soylu çocuklar
- kutbü'ş-şeyh: şeyhlerin başı sayılan manevi önder
- istifâzâ: feyiz almak, yararlanmak
- kürsü şeyhi: cami kürsüsünde ders veren ve vaaz eden şeyh
- ahz-ı hilâfet: şeyhin vekilliği, yani halifelik yetkisini almak
- nakîbü'l-eşrâf: seyyidlerin ve şeriflerin kayıtlarını tutan, onları temsil eden görevli
- a'yân: şehrin ileri gelenleri
- i'zâm: gönderilme
- afv u ıtlâk: affedilip serbest bırakılma
- dâr-ı na'îm: cennet, yani ölüm için kullanılan söz
- şerîf-i sâdât: Peygamber soyundan gelenlerin ileri gelenlerinden
Lâdik'teki Ahmed Kebîr
Ahmed Efendi'nin soyunu bağladığı Seyyid Ahmed Kebîr er-Rifâî, Lâdik'te türbesi bugün de ziyaret edilen bir Rifâî şeyhidir. Onun Rifâî tarikatının kurucusu Ahmed er-Rifâî ile karıştırılmaması gerekir. Amasya İlahiyat Dergisi'nde yayımlanan bir makalede, Lâdik'teki Ahmed Kebîr'in, XIV. yüzyıl kaynaklarında "Ahmed-i Kûçek" diye anılan Rifâî şeyhi ile aynı kişi olduğu ileri sürülür. Makaleye göre bu zat Basra'da yaşayan Seyyid Tâceddin'in oğludur, Bağdat'ta ilim görmüş, 706'da [1306-07] Anadolu'ya gelmiş, 713'te [1313-14] Amasya'ya dönüp Mesûdî Hankâhı'na yerleşmiş, sonra Lâdik'teki tekkesine geçmiş, 759'da [1358] ölmüştür. Makale, Hüsameddin'in Amasya Tarihi'ndeki bilgilerin de bu kimliğin saptanmasına katkı sağladığını belirtir. Tekke, türbe ve vakıflar sonraki yüzyıllarda da sürmüş; Lâdik'e dair bir çalışmada türbenin vakıfları, imarethanesi ve tekkesi bulunduğu, soyundan gelenlerin Anadolu ve Arabistan'a yayıldığı yazılıdır. Alevîköylü Ahmed Efendi'nin bu soydan geldiği, Hüsameddin'in verdiği bilgidir; başka bir belgeyle karşılaştırılamadı.
Yedikule'ye Giden Heyet
Metindeki en çarpıcı bilgi, 1037'de Amasya ayanının İstanbul'a götürülüp Yedikule'de hapsedilmesidir. "Üftâdi Bey'in vak'ası" diye anılan olayın ayrıntısı bu maddede verilmez; başka bir kaynakta bu olaya rastlanmadı. Hüsrev Paşa, 1628'de sadrazam olarak Abaza Mehmed Paşa hareketini bastırmak için Tokat'a gelmişti (Halil İnalcık'ın TDV maddesi); Ahmed Efendi'nin 1038'de onun aracılığıyla affedilmesi aynı yıllara denk düşer. Bu iki olay arasında bağ kurulması bir çıkarımdır, metinde böyle bir şey söylenmez.
Eserleri ve Soyu
Pervâne Bey adıyla anılan cami, kimi araştırmalarda Burmalı Minare Camii ile ilişkilendirilir ve vakfı İzzeddin Mehmed Pervâne Bey'e (ö. 1300) bağlanır. Ahmed Efendi'nin yaptırdığı çeşme bu caminin yakınındaydı. Alevî Köyü'ndeki cami ve mektebin bugünkü durumu hakkında bilgi bulunamadı. Nakîbü'l-eşrâf vekilliği, seyyid soyunun kayıtlarının tutulduğu bir görevdir; Ahmed Efendi'nin bu görevi birkaç kez üstlenmesi, çevresinde seyyid olarak kabul gördüğünü gösterir. Metnin son cümlesi belirsizdir; aileden hangi vezirlerin kastedildiği doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 157–158. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- "Rifâîliğin Anadolu'daki Tarihine Bir Katkı: 'Ahmed-i Kebîr er-Rifâî' 'Ahmed-i Kûçek' mi?", Amasya İlahiyat Dergisi.
- "İzzeddin Mehmet Pervâne Bey (ö. 1300) ve Amasya Burmalı Minare Camii Vakfı", Selçuk Üniversitesi Selçuklu Araştırmaları Dergisi.
- Halil İnalcık, "Hüsrev Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/husrev-pasa
Diğer kaynaklar
- Sadi Bayram, "Samsun-Ladik ve Seyyid Ahmed-i Kebir Hazretleri".