Amasyalıdır. Hızır Paşa’nın utekâsından Keyvan Bey’in ahfâdından olup Şehzâde Sultân Mustafa’nın Amasya Valiliğinde Gonca Bey demekle meşhûr olan Keyvan Bey bin Mustafa Bey bin Uzun Rüstem Bey bin Keyvan Beyzâde Hüsrev Bey’in mahdûmudur. Amcaları Hızır Paşa ve Rüstem Bey’dir.
Beşinci bölükte mukayyed sipâhi olup amcası Hızır Paşa yanında vekîl-i harcı olarak iştihâr etdi. Amcasının vefâtında Amasya’ya gelip 1024’de kethüdâyeri ve Amasya mütesellimi [495] kâ’im-makâmı oldu. Bu nüfuzundan istifade ederek Hızır ve Mehmed Paşaların evkâfı tevliyetine kondu.
Kethüdâlıktan azlini müte’âkip Seydî Beyzâde Mustafa Bey bin Ahmed Bey, mahkemeye müraca’atla kendisinin Mehmed Paşa evlâd-ı inâsından olduğunu isbat etdikten tevliyet de uhdesinden refedildi. Tımarıyla iştigal etdi.
Ba’dehû İran ve Bağdâd muhârebâtına iştirak ederek Hüsrev Paşa’nın sadaretinde müşârün-ileyhe kendisini bildirip 1038’de mirlivâ oldu. Çünkü Hüsrev Paşa, amcası Hızır Paşa’nın dâmâdı idi. Sadr-ı müşârün-ileyhin azlinde menkûb ve 1042 senesi evâilinde merhûm oldu. Mahdûmu Murâd Bey’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Hızır Paşa'nın azatlılarından Keyvan Bey'in soyundan olup Şehzade Sultan Mustafa'nın Amasya valiliği sırasında Gonca Bey demekle ünlü olan Keyvan Bey oğlu Mustafa Bey oğlu Uzun Rüstem Bey oğlu Keyvanzâde Hüsrev Bey'in oğludur. Amcaları Hızır Paşa ile Rüstem Bey'dir.
Beşinci bölükte kayıtlı sipahi olup amcası Hızır Paşa'nın yanında vekilharç olarak tanındı. Amcasının ölümü üzerine Amasya'ya gelip 1024 yılında [1615] kethüdâyeri ve Amasya mütesellimi vekili oldu. Bu nüfuzundan yararlanarak Hızır ve Mehmed Paşaların vakıflarının mütevelliliğine getirildi.
Kethüdâlıktan azlinden sonra Seydî Beyzâde, Ahmed Bey oğlu Mustafa Bey, mahkemeye başvurup kendisinin Mehmed Paşa'nın kız tarafından torunlarından olduğunu ispat etti ve mütevelliliği de elinden alındı. Bunun üzerine tımarıyla uğraştı.
Sonra İran ve Bağdat savaşlarına katılıp Hüsrev Paşa'nın sadareti sırasında kendisini bildirdi ve 1038'de [1628-29] mirliva oldu. Çünkü Hüsrev Paşa, amcası Hızır Paşa'nın damadı idi. Sadrazamın azlinde sürgün edildi ve 1042 yılının başlarında vefat etti. Oğlu Murâd Bey'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- utekâ: azat edilmiş köleler, azatlılar
- ahfâd: torunlar, soy
- mukayyed sipâhi: kayıtlı sipahi, kapıkulu sipahisi
- vekîl-i harc: bir büyüğün harcamalarını yürüten görevli
- kethüdâyeri: bir sancaktaki sipahi kethüdası, yani yerel yönetimde vali yardımcısı düzeyinde bir görevli
- mütesellim: bir yerin yönetimini vekil olarak üstlenen kişi
- kâ'im-makâm: vekil
- evkâf, tevliyet: vakıflar, vakıf yöneticiliği
- evlâd-ı inâs: kız çocuklarının soyundan gelenler
- refedilmek: kaldırılmak, elinden alınmak
- menkûb: gözden düşmüş, sürgüne gönderilmiş
Aynı Aile, Başka Hızır Paşa
Metinde adı geçen Hızır Paşa ile onun vakfettiği yapıları birbirinden ayırmak gerekir. Amasya'daki Hızır Paşa Medresesi, Yörgüç Paşa'nın kardeşi Hayreddin Hızır Paşa tarafından bir cami ile birlikte 1465'te yaptırılmıştır. Hızır Paşa'nın oğlu Mehmed Paşa da II. Bayezid döneminde Amasya çevresinde pek çok yapı yaptırmış, bu yapıların mimarlığı üzerine araştırmalar yapılmıştır (Keskin, 2016). Metindeki "Hızır ve Mehmed Paşaların vakıfları" bu XV. yüzyıl vakıflarıdır. Gonca Beyzâde'nin amcası olan XVII. yüzyıl Hızır Paşa'sı ise aynı adı taşıyan ayrı bir kişidir. Hüsameddin'in sonraki ciltlerinde "Hızır Paşa-Gonca Beyzâde" ve "Hüsrev Bey-Gonca Beyzâde" başlıklı ayrı maddeler bulunur.
Vakıf yöneticiliğinin nasıl el değiştirdiği dikkat çeker. Vakıf şartına göre yöneticilik, kurucunun soyundan gelenlere aitti. Seydî Beyzâde Mustafa Bey, Mehmed Paşa'nın kız tarafından torunu olduğunu mahkemede kanıtlayınca, kethüdâlık makamı sayesinde vakıf yönetimini ele geçiren Gonca Beyzâde bu işten uzaklaştırıldı. Metin, makamın sağladığı nüfuzun vakıf mallarına uzanabildiğini, kadı önündeki soy ispatının ise buna karşı bir yol olduğunu gösterir.
1615 Kayıtları ve Hüsrev Paşa
Amasya şer'iye sicillerini ve Hüsameddin'i birlikte inceleyen bir çalışmada, Muharrem 1024'te (Ocak-Mart 1615) Amasya mütesellimi Abdülfettâh Ağa İstanbul'a gidince Gonçe Beyzâde Ahmed Bey'in mütesellim kâimmakâmı olduğu yazılıdır (Açık, 2016). Bu kayıt, metindeki 1024 tarihini ve mütesellim vekilliğini doğrular. Metinde adı yazılmayan kişinin Ahmed Bey olduğu da buradan anlaşılır; madde başlığı da bunu söyler.
Hüsrev Paşa, Halil İnalcık'ın TDV maddesine göre Bosnalıdır, Enderun'da yetişmiş, silahdarlık yapmıştır. Haziran 1628'de Abaza Mehmed Paşa üzerine giderken Tokat'a ulaşmış, 1630'da Bağdat'ı kuşatmış, kuşatma sonuçsuz kalınca nüfuzu sarsılmıştır. Maddedeki "1038'de mirliva oldu" ifadesi bu seferlerin başlangıcına denk gelir. Aynı maddede Hüsrev Paşa'nın babasının, kimliği tam saptanamayan bir Hızır Paşa olduğu belirtilir. Hüsameddin ise onu Amasyalı Hızır Paşa'nın damadı olarak anar. İki bilgi birbirini dışlamaz: baba Hızır Paşa ile kayınpeder Hızır Paşa aynı kişi değil, aynı adı taşıyan iki ayrı kişi olabilir. Bunu kesinleştirecek kaynak bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 156–157. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Halil İnalcık, "Hüsrev Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/husrev-pasa
- Turan Açık, "Kara Mehmed Ağa'nın Ardından: 17. Yüzyılın İlk Yarısında Amasya'da Bir Kapıkulu Sipahisinin Düşündürdükleri", Gaziosmanpaşa Üniversitesi Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 11/1, 2016, s. 1-46.
Kitaplar
- M. Ç. Keskin, "A Local Patron in Amasya Region during Bayezid II's Reign: Mehmed Pasha the Son of Hızır Pasha", Art-Sanat, 5, 2016, s. 63-82.