Amasya eşrâfından Çelebi Mehmed Efendi’nin mahdûmudur. Amasya ulemâsından Veliyyüddîn, Zileli Abdurrahman, Ladikli Yahyâ Efendilerden ulûm-ı akliyye ve nakliyyeyi ahz u ikmâl ederek ders-i âm oldu. Kırk yıl tedrîse hasr-ı himmet [501] ederek mükerreren icâzet verdi.
1034’de Halfet Gâzi, 1036’da Hızır Paşa, 1039’da Ayas Ağa, 1041’de altmış akçe ile Yörgüç Paşa Medreselerine müderris ve 1045’de ber vech-i te’bîd Dâru’l-hadîs Osmân Çelebi Medresesi ile mütekâ’id oldu. İki defa Hicâz’a gitdi. 1050 senesi evâsıtında dâr-ı na’îme irtihâl etdi.
Fâzıl, muhakkik, usûlî, gayet müteşerri’, kâmil, bahhas, münâzarayı sever, halûk, zâhid bir zât idi. Mükerreren teklîf edilen kazâ ve iftâyı rededib tedrîse mülâzemet etmişdi. Şâkirdânı çoktur. Mahdûmu el-Hâc Mehmed Efendi’dir.” Hacı Ders-i âm Efendi” demekle meşhûr idi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya eşrafından Çelebi Mehmed Efendi'nin oğludur. Amasya âlimlerinden Veliyyüddîn, Zileli Abdurrahman ve Ladikli Yahyâ Efendilerden aklî ve naklî ilimleri öğrenip tamamlayarak dersiâm oldu. Kırk yıl kendini ders vermeye adadı ve birçok kez icazet verdi.
1034 [1624-25] yılında Halfet Gazi, 1036 [1626-27] yılında Hızır Paşa, 1039 [1629-30] yılında Ayas Ağa, 1041 [1631-32] yılında da altmış akçe ile Yörgüç Paşa medreselerine müderris oldu. 1045 [1635-36] yılında Dârülhadis Osman Çelebi Medresesi kendisine ömür boyu bırakılarak emekliye ayrıldı. İki kez Hicaz'a gitti. 1050 yılının ortalarında [1640] cennet yurduna göçtü.
Erdemli, araştırıcı, usul ilmine vâkıf, şeriata son derece bağlı, olgun, tartışmayı ve münazarayı seven, güzel huylu, dünyaya gönül bağlamamış bir zattı. Kendisine defalarca teklif edilen kadılık ve müftülüğü reddedip ders vermekten ayrılmamıştı. Öğrencileri çoktur. Oğlu el-Hâc Mehmed Efendi'dir. "Hacı Dersiâm Efendi" diye tanınırdı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eşrâf: bir şehrin soylu, saygın aileleri
- ulûm-ı akliyye ve nakliyye: akla dayanan ilimler (mantık, kelam vb.) ile nakle dayanan ilimler (tefsir, hadis, fıkıh)
- ahz u ikmâl: öğrenip tamamlama
- hasr-ı himmet: bütün gayretini bir işe verme
- tedrîs: ders okutma
- icâzet: öğrenciye ders okutma yetkisi veren diploma
- ber vech-i te'bîd: ömür boyu olmak üzere
- dâr-ı na'îm: nimetler yurdu, cennet
- muhakkik: meseleleri derinlemesine araştıran âlim
- usûlî: fıkıh usulünü bilen
- bahhâs: ilmî tartışmayı seven
- halûk: yumuşak ve güzel huylu
- kazâ ve iftâ: kadılık ve müftülük
- şâkirdân: öğrenciler
Amasya Medreselerinde Bir Ömür
Ahmed Efendi'nin hayatını farklı kılan, Hüsameddin'in özellikle vurguladığı bir tercihtir: Medreseden yetişenlerin çoğu kadılık yoluna girerken o, kendisine birçok kez teklif edilen kadılık ve müftülüğü geri çevirmiş, kırk yıl boyunca Amasya'da ders okutmakla yetinmiştir. Bu tercihin izini, maddede sıralanan medreseler üzerinden de sürmek mümkündür. Bu yapıların her biri şehrin farklı dönemlerine aittir ve Ahmed Efendi'nin kariyeri Amasya'nın neredeyse dört yüz yıllık medrese mirası içinde dolaşan bir yol gibidir.
İlk görev yeri Halfet Gazi Medresesi, kitabesine göre 606 [1209-10] yılında yapılmış, şehrin en eski medreselerinden biridir; güney duvarı ve doğu bölümü kısmen ayaktadır. Hızır Paşa Medresesi, Yörgüç Paşa'nın kardeşi Hızır Paşa'nın 870 [1465] yılında kurduğu vakıflarla yaşatılan bir medresedir; vakfiyede kardeşinin kurduğu medresedeki müderris, muid ve öğrencilere ek ödeme yapılması da şart koşulmuştur. Ayas Ağa Medresesi, II. Bayezid'in kapı ağalarından Ayas Ağa'nın Şamlar Mahallesi'nde yaptırdığı külliyenin parçasıdır; Hüsameddin külliyenin 900 [1494-95] yılında yapıldığını bildirir, camisi bugün de ibadete açıktır. Yörgüç Paşa Medresesi ise Yörgüç Paşa Camii'ne bağlı, bugün ayakta olmayan bir medresedir; caminin bir bölümünün onun dershanesi olduğu düşünülmektedir. Hüsameddin'in "altmış akçe ile" kaydı, Ahmed Efendi'nin burada aldığı günlük ücreti gösterir.
Dârülhadis Osman Çelebi Medresesi
Ahmed Efendi'ye ömür boyu bırakılan Dârülhadis, Pirinççi Mahallesi'nde dere kenarında, Hacı Hamza Efendi Camii hizasında bulunuyordu. Kadılardan Seydi Ali'nin oğlu el-Hâc Osman Çelebi tarafından 933 [1527] yılında hadis eğitimi için yaptırılmıştır. Ahşap olan bina 1011 [1602] yangınında yanınca Osman Çelebi'nin torunu Ayşe Hatun tarafından 1018 [1609] yılında yeniden yaptırılmış, sonraki yangınlardan sonra da birkaç kez yenilenmiştir. Dolayısıyla Ahmed Efendi'nin 1045'te yerleştiği bina, Ayşe Hatun'un yaptırdığı ikinci yapıdır. Osman Keskiner'in yayımladığı müderris listesi XVIII. yüzyıldan başlar; Ahmed Efendi'nin adı bu listede yer almaz, bu bakımdan Hüsameddin'in kaydı medresenin XVII. yüzyıl tarihi için değerli bir bilgidir.
Maddedeki "Hacı Dersiâm Efendi" lakabının kime ait olduğu cümlenin kuruluşundan kesin anlaşılmaz; iki kez hacca gittiği ve ömrünü dersiâmlıkla geçirdiği bilindiğine göre lakabın Ahmed Efendi'ye ait olması daha muhtemeldir. Hocaları olarak anılan Veliyyüddîn, Zileli Abdurrahman ve Ladikli Yahyâ Efendiler hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 158–158. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Aynur Durukan, "Hilfet Gazi Medresesi ve Türbesi", TDV İslâm Ansiklopedisi, 18. cilt, 1998. https://islamansiklopedisi.org.tr/hilfet-gazi-medresesi-ve-turbesi
- M. Okudan, "Hızır Paşa Vakıfları ve Amasya Hızır Paşa Medresesi", İtkan Akademik Araştırmalar Dergisi, 2/2, 2025, s. 133–145. https://dergipark.org.tr/tr/pub/itkan/issue/91336/1652232
- M. Baha Tanman, "Ayas Ağa Külliyesi", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/ayas-aga-kulliyesi
- Emine Naza Dönmez, "Yörgüç Paşa Camii", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/yorguc-pasa-camii
Kitaplar