Amasyalıdır. Pederi Köprü kazâsı dâhilinde Gedüz, Gedüs köyünden ve Amasya müderrislerinden el-Hâc Mehmed Efendi’dir. Buna Gedüzlü ve Gedûsî dendiğinden sâhib-i tercemeye Gedüzlüzâde ve Gedûsîzâde dendi.
Amasya’da doğdu. Pederinden ve Hacı Bayramzâde Şa’bân Efendi’den ve sâir ulemâdan ahz u ulûm edib ders-i âm-ı meşhûr oldu. Yörgüç Paşa Müderrisi iken Köprü kadısı olarak tarîk-ı kazâya girdi. Ba’dehû devr-i kasabât ve bilâd edib Çankırı kadılığından ma’zûlen 1038’de Köprü’de vefât etdi.
Âlim, fakîh, usûlî, müteşerri’ bir zât idi. Mahdûmları Mehmed, Şa’bân Efendilerle âilesi Köprü’de kaldı. Köprü’nün kutbu eş-Şeyh Mehmed Efendi’nin dâmâdı idi. Şa’bân Efendi’nin oğulları Köse Ahmed, Abdurrahman [492] Efendilerdir. Köse Ahmed Efendi, reîsü’l-küttâb olup Abdurrahman Efendi de hattât idi. Bunun mahdûmu Ali Efendi Amca Hasan Ağa’nın dâmâdı olduğundan “enişte” lakabıyla meşhûr oldu. Amcazâde Hüseyin Paşa’nın eniştesidir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Babası, Köprü kazasına bağlı Gedüz (Gedüs) köyünden ve Amasya müderrislerinden Hacı Mehmed Efendi'dir. Babasına Gedüzlü ve Gedûsî dendiği için hal tercümesi sahibine de Gedüzlüzâde ve Gedûsîzâde dendi.
Amasya'da doğdu. Babasından, Hacı Bayramzâde Şaban Efendi'den ve başka âlimlerden ilim alarak tanınmış bir dersiâm oldu. Yörgüç Paşa Medresesi müderrisi iken Köprü kadısı olarak kadılık yoluna girdi. Ardından kasaba ve şehirleri dolaşarak kadılık yaptı ve Çankırı kadılığından azledilmiş olarak 1038 [1628-29] yılında Köprü'de öldü.
Âlim, fıkıh ve fıkıh usulü bilgini, şeriata bağlı bir zattı. Oğulları Mehmed ve Şaban Efendilerle birlikte ailesi Köprü'de kaldı. Köprü'nün kutbu (manevi önderi) Şeyh Mehmed Efendi'nin damadıydı. Şaban Efendi'nin oğulları Köse Ahmed ve Abdurrahman Efendilerdir. Köse Ahmed Efendi reisülküttap oldu; Abdurrahman Efendi de hattattı. Abdurrahman Efendi'nin oğlu Ali Efendi, Amca Hasan Ağa'nın damadı olduğu için "Enişte" lakabıyla tanındı; Amcazâde Hüseyin Paşa'nın eniştesidir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sâhib-i terceme: hal tercümesi yazılan kişi
- ahz-ı ulûm: ilim alma, öğrenme
- devr-i kasabât ve bilâd: kasaba ve şehirleri dolaşarak görev yapma
- fakîh: fıkıh bilgini
- usûlî: fıkıh usulü bilgini
- müteşerri': dinin hükümlerine sıkı bağlı
- reîsü'l-küttâb: divan kâtiplerinin başı, sonraki dönemde dış işlerinden sorumlu yetkili
Köprü ve Gedüz
Metindeki Köprü kazası, eski adıyla Gedegra (Kedağra) denilen bugünkü Vezirköprü'dür. XV-XVI. yüzyıl tahrir defterleri üzerine çalışan Mehmet Öz, Gedegra kazasının bugünkü Vezirköprü'nün merkezî ve doğu kesimlerini kapsadığını belirtir. Ailenin adını aldığı Gedüz ya da Gedüs köyü bugünkü yerleşim adları arasında tespit edilemedi.
Torunlar ve Köprülüler
Maddenin son satırları ailenin Köprülü hanedanıyla akrabalığını gösterir. Amca Hasan Ağa, Köprülü Mehmed Paşa'nın küçük kardeşidir; oğlu Hüseyin Paşa, amcasının oğlu Fâzıl Ahmed Paşa'nın sadareti sırasında "Amcazâde" diye tanınmış, 1697-1702 arasında sadrazamlık yapmış ve Karlofça Antlaşması'nı imzalamıştır. Ali Efendi'nin Hasan Ağa'nın kızıyla evlenmesi, Köprü'de yerleşik bu ulema ailesinin Köprülülerin çevresine girdiğini gösterir.
Reisülküttap Köse Ahmed Efendi'nin Babıâli'den yetişerek 1676'da bu göreve geldiği ve 1681'de öldüğü bilinmektedir; şair Fâik Mahmud onun reisülküttaplığına bir tarih manzumesi yazmıştır. Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta vardır: Hüsameddin eserinin ilerleyen ciltlerinde, Sıdkı Mustafa Paşa maddesinin dipnotunda, Kayalar'daki mescidi yaptıran ve 1092'de [1681] ölen reisülküttap Köse Ahmed Efendi'yi "Sıdkızâde" diye anar. Ölüm tarihleri örtüştüğüne göre iki kayıt aynı kişiye ait görünmektedir; bu durumda Köse Ahmed Efendi'nin babası konusunda Hüsameddin'in iki ayrı bilgi verdiği anlaşılır. Hangisinin doğru olduğu mevcut kaynaklarla çözülemedi.
Hocası Hacı Bayramzâde Şaban Efendi, Hüsameddin'in "Receb sülâlesi" diye andığı ve Bayramzâde, Şabanzâde kolları çıkaran eski Amasya ilim ailesine mensup olmalıdır. Köprü'nün kutbu Şeyh Mehmed Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar