Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 158 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU
Zile Kasabasından Mûsâ oğludur. Amasya’da ulemâdan tahsîl-i ulûm edib ders-i âm, müderris, kadı oldu. Devr-i kasabât ederek 1047 hudûdunda vefât etdi.
Diğer kudâtdan Gelgiraslı Ahmed Efendi bin Mustafa da bade’t-tahsîl Amasya’da ders-i âm ve Hakala’da Kâsım Bey Müderrisi ve buradan kadı-i kasabât olup 1048 sâline doğru ahirete gitdi. Bunlar da ulemâdan idiler.
Zile kasabasından Mûsâ'nın oğludur. Amasya'da âlimlerden ilim tahsil ederek dersiâm, müderris ve kadı oldu. Kasaba kadılıklarında dolaşarak 1047 [1637-38] sıralarında öldü.
Öteki kadılardan Gelgiraslı Ahmed Efendi bin Mustafa da tahsilini tamamladıktan sonra Amasya'da dersiâm, Hakala'daki Kâsım Bey Medresesi'nin müderrisi oldu; buradan kasaba kadılıklarına geçti ve 1048 [1638-39] yılına doğru öteki dünyaya göçtü. Bunlar da âlimlerdendi.
Maddedeki iki kadının yolu, Amasya medreselerinde yetişen pek çok âlimin izlediği yoldur. Dersiâm, medreseden icazet alıp ayrıca bir imtihanı geçerek camide ve medresede halka açık ders verme yetkisi kazanan müderristi. Kelimenin unvan olarak yaygınlaşması XVII. yüzyıla rastlar; yani bu iki Ahmed Efendi, terimin yeni yerleştiği bir dönemde yaşamışlardır. Osmanlı kadılıkları ise büyük şehirlerin "mevleviyet" kadılıkları ile geri kalan "kazâ" ya da kasaba kadılıkları olarak ikiye ayrılırdı. Hüsameddin'in "devr-i kasabât" dediği, bu ikinci gruptaki küçük kazalarda kısa süreli görevlerle dolaşmaktır. Taşra medreselerinden yetişenlerin büyük çoğunluğu meslek hayatını bu kadılıklarda geçirirdi.
Gelgiraslı Ahmed Efendi'nin ders verdiği Hakala, bugün Suluova ilçesine bağlı Yolpınar köyüdür; eski kayıtlarda Hakala, Kağala gibi adlarla geçer ve uzun süre bir nahiye merkezi olmuştur. Köydeki Kâsım Bey Medresesi XV. yüzyılda Kâsım Bey tarafından yaptırılmıştır; yerel kayıtlar yapım yılını 1464 olarak verir ve medreseyi Amasya'nın "kırklar" denen büyük medreseleri arasında sayar. Medrese bugün tescilli bir anıt olarak köy merkezinde durmaktadır. Bir köy medresesinde müderris olup oradan kadılığa geçmek, Amasya'nın ilim çevresinin şehir surlarının dışına, kasaba ve köylere de yayıldığını gösterir.
Ahmed Efendi'nin nisbesi olan Gelgiras, büyük ihtimalle bugün Merzifon ilçesine bağlı Karşıyaka köyüdür. Köyün adı 1876 ve 1928 kayıtlarında Gelgiras ya da Gelgeras olarak geçer; sonra Çatalkaya adını almış, 2008'de Karşıyaka olmuştur. Zileli Ahmed Efendi'ye dair Hüsameddin'in verdiği bilgiden başka bir kayda rastlanmadı.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
Diğer kaynaklar