Amasya’da ulemâ-yı resmiyyeden İsmâil Efendi bin Mörekli Hasan Efendi’nin mahdûmudur. 1288’de doğdu. Mekteb-i Rüşdiyede [778] tahsîl-i fünûn ederek şâhâdet-nâme alıp meşâhîr-i ulemâdan Seyyid Mehmed Şükrü, ErzuRûmî Ömer, Arabgirî Osmân, Hacı Müsevvidzâde Hâfız Mehmed Tevfik Efendilerden Arabiyye, ferâ’iz, fıkıh, usûl ilimlerini ahzederek Mehmed Tevfik Efendi’den mücâz oldu.
Pederinin vefâtında mahlûlünden Mehmed Paşa müderrisi, ba’dehû mekteb-i ibtida’î muallimi, mu’ahharan ders-i âm olmuşdu. Medreseler ve ders-i âmlık ilgâ edildikten sonraki hâli malûm olamadı.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'da resmî ulemadan, Mörekli Hasan Efendi'nin oğlu İsmâil Efendi'nin oğludur. 1288'de [1871-72] doğdu. Rüşdiye Mektebi'nde fenleri okuyarak diploma aldı. Tanınmış âlimlerden Seyyid Mehmed Şükrü, Erzurumlu Ömer, Arapgirli Osman ve Hacı Müsevvidzâde Hâfız Mehmed Tevfik Efendiler'den Arapça, miras hukuku (ferâiz), fıkıh ve usûl ilimlerini alarak Mehmed Tevfik Efendi'den icazet aldı.
Babasının ölümüyle boşalan görevden Mehmed Paşa müderrisi, sonra ibtidâî mektep öğretmeni, daha sonra ders-i âm oldu. Medreseler ve ders-i âmlık kaldırıldıktan sonraki durumu bilinemedi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ulemâ-yı resmiyye: devlet görevinde bulunan din bilginleri
- mekteb-i rüşdiye: ortaokul düzeyindeki Osmanlı devlet okulu
- tahsîl-i fünûn: fen bilgilerini öğrenme
- şâhâdet-nâme: diploma, belge
- meşâhîr-i ulemâ: ünlü âlimler
- ferâ'iz: miras hukuku
- ahz etmek: öğrenmek, almak
- mücâz: icazet almış
- mahlûl: boşalmış görev
- mekteb-i ibtidâî: ilkokul
- ilgâ: kaldırma
Medrese ve Yeni Okul Bir Arada
Möreklizâde Hâfız Ahmed Efendi'nin öğrenimi, 19. yüzyılın sonunda yaşanan geçişin tipik bir örneğidir. Önce devletin açtığı rüşdiye okulunda fen derslerini görmüş ve diploma almış, ardından medrese geleneğindeki gibi ayrı ayrı hocalardan Arapça, miras hukuku, fıkıh ve usûl okuyup icazet edinmiştir. Hüsameddin'in sayfasında yan yana sayılan bu iki yol, Amasya'daki ilmiye mensuplarının yeni okulları da öğrenim hayatlarına kattığını gösterir. Görev yolu da buna uyar. Ahmed Efendi önce medrese müderrisi, sonra ilkokul öğretmeni, sonra ders-i âm olmuştur.
İcazet Geleneği
İcazet, bir hocanın öğrencisine ilim verme ve ders okutma yetkisi tanıdığını gösteren belgedir. II. Abdülhamid döneminde (1876-1909) ilmiye mensuplarının bilgileri Meşîhat Arşivi'nde kayıt altına alınmıştır. Bu arşive dayanan bir çalışma Amasya müderrislerinin icazetnamelerinde hoca silsilesinin Ebû Saîd Muhammed el-Hâdimî'de birleştiğini, ondan sonra iki koldan, biri Buhârî'ye biri Ebû Hanîfe'ye uzanan zincirler hâlinde sürdüğünü saptar. Ahmed Efendi'nin Mehmed Tevfik Efendi'den aldığı icazet de bu geleneğe bağlıdır. Çalışmada incelenen sekiz müderris arasında Ahmed Efendi bulunmaz; dolayısıyla kendi icazetnamesine ya da arşiv kaydına ulaşılamadı.
Mehmed Paşa Müderrisliği
Ahmed Efendi'nin görev yaptığı Mehmed Paşa Medresesi, Amasya'daki Mehmed Paşa Camii'ne bağlı medresedir. Bazı kaynaklarda caminin ana kapısı üzerindeki kitabenin 891 (1486) tarihini taşıdığı ve Mehmed Paşa'nın II. Bayezid'in Amasya valiliği sırasındaki vekili olduğu yazılır, medresenin ise caminin karşısında bulunduğu ve tamamen yıkıldığı belirtilir. Bu bilgiler yalnız arama sonucunun özetinden görüldüğü için doğrulanamadı. Amasya'da kırktan fazla medrese bulunduğu, şehrin Selçuklu döneminden beri bölgenin eğitim merkezlerinden biri olduğu ve Osmanlı'da "Şehzadeler şehri" diye anıldığı ise yukarıda anılan çalışmada belirtilir. Aynı cami ve medrese çevresinde, yan maddedeki Kara Vâiz Ahmed Efendi de imamlık yapmış ve bir süre aynı medresede kalmıştır; Hüsameddin bu iki Ahmed Efendi'yi ayrı maddelerde anlatır.
Müderrisliğin Sonu
Metin, medreselerin ve ders-i âmlığın kaldırılmasına tarih vermez; yalnızca Ahmed Efendi'nin bundan sonraki durumunun bilinmediğini yazar. Cuma vaizliği üzerine yazılan bir ansiklopedi maddesine göre müderrislik ve ders-i âmlık, camilerde vaizlerin ve imamların birlikte yürüttüğü görevler arasında sayılır. Dolayısıyla bu görevlerin birbirine yakın olduğu bilinir, ancak Ahmed Efendi'nin sonraki işi hakkında bir kayıt bulunamadı.
Başka Kaynaklarda
Başka kaynaklarda Möreklizâde Hâfız Ahmed Efendi'ye, babasına ve hocaları Seyyid Mehmed Şükrü, Erzurumlu Ömer, Arapgirli Osman ve Hacı Müsevvidzâde Hâfız Mehmed Tevfik Efendiler'e dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 240–240. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar