Amasya a’yânından olup 1296’da vefât eden Hasan Bey bin el-Hâc Es’ad Ağa’nın ikinci mahdûmudur. Karabağî el-Hâc Hamza ve Hasan Efendilerden ahz-ı ulûm ederek mücâz [776] ve ders-i âm oldu. Ramazânlarda Sultân Bâyezîd Câmii şerîfinde halka va’z ü nasihât etdi. 1308’de tebdîl-i meslek edib sarığı atdı. Kâtib-i ayyaş olup fevâhiş uğrunda vârını tüketdi.
1310’da İstanbul’a gidip kardeşi Mehmed Hamdi Bey’in sâye-i ikbâlinde sicill-i ahvâl-i idâre-yi umûmîyesi kalemine girdi. Orada ahvâli kesb-i saffet edib baş-mümeyyiz oldu. Mütemâyiz rütbesini aldı. Her şeyden el çekip 1335’de vefât etdi. Âlim, halûk, mütevâzî, müşekkel bir zât idi. İbtida Hamzavî idi. Sonra rind ü kalender oldu. Akibet muhibb-i sûfîye olarak vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya ileri gelenlerinden olup 1296'da [1878-79] ölen Hasan Bey bin Hacı Es'ad Ağa'nın ikinci oğludur. Karabağî Hacı Hamza ve Hasan Efendilerden ilim alarak icazet aldı ve herkese açık ders verdi. Ramazanlarda Sultan Bayezid Camii'nde halka vaaz ve nasihat etti. 1308'de [1890-91] mesleğini değiştirip sarığı attı. İçkiye ve eğlenceye düşkün bir kâtip olup kötü yollarda servetini tüketti.
1310'da [1892-93] İstanbul'a gidip kardeşi Mehmed Hamdi Bey'in himayesinde Umûmî İdare Sicill-i Ahvâl kalemine girdi. Orada hâli düzelip başmümeyyiz oldu. Mütemâyiz rütbesini aldı. Her şeyden elini çekip 1335'te öldü. Âlim, güzel ahlâklı, alçakgönüllü, görünüşü düzgün bir zattı. Önce Hamzavî idi. Sonra rind ve kalender oldu. Sonunda sûfîlerin dostu olarak öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- a'yân: ileri gelenler
- mücâz: icazet almış, ders verme yetkisi kazanmış
- ders-i âm: herkese açık ders veren müderris
- va'z ü nasihât: öğüt ve nasihat
- tebdîl-i meslek: meslek değiştirme
- kâtib-i ayyaş: içkiye ve eğlenceye düşkün kâtip
- fevâhiş: kötü, ayıp sayılan işler
- sâye-i ikbâl: talih ve yükseliş gölgesi, himaye
- sicill-i ahvâl: memurların özgeçmiş ve hizmet kayıtları
- mümeyyiz, başmümeyyiz: kayıtları ve belgeleri inceleyen, denetleyen görevli, bunların başı
- kesb-i saffet: hâlini düzeltme, durulma
- mütemâyiz: Osmanlı memur rütbelerinden biri
- müşekkel: şekil verilmiş, düzgün biçimli; kişi için kullanımının tam anlamı kesin değil
- rind: dünya kaygısı taşımayan, kalıplara bağlanmayan kişi
- kalender: gezgin, kayıtsız derviş
- muhibb-i sûfî: sûfîleri seven, onlara yakın olan
Hamzavî, Rind ve Kalender
Metnin son cümleleri, Ahmed Nafiz Bey'in ruhsal yolculuğunu özetler: önce Hamzavî, sonra rind ve kalender, sonunda sûfîlerin dostu. "Hamzavî" sözü iki biçimde anlaşılabilir. Bir yandan Hamzavîlik, Bayrâmî Melâmîliği'nin Hamza Bâlî'ye bağlanan kolunun adıdır; Melâmîliğin Bosna bölgesinde kök salması Hamza Bâlî'den sonra olmuş, Melâmî şeyhleri Osmanlı yönetiminin sert tutumuyla karşılaşmıştır. Öte yandan Ahmed Nafiz Bey'in hocalarından biri Karabağî Hacı Hamza Efendi'dir; "Hamzavî" bu hocaya mensubiyeti de anlatıyor olabilir. Hüsameddin'in hangisini kastettiği metinden kesin değildir. Kalenderiyye ise, Ahmet Yaşar Ocak'ın anlattığına göre, on dördüncü yüzyılın başından on yedinci yüzyılın sonlarına uzanan, merkezî yönetimle ilişkileri bakımından dikkate değer bir tarikat olup sonunda Bektaşîliğin içinde erimiştir. Ahmed Nafiz Bey'in bu yolların hangisine, hangi çevrede girdiği, metinde belirtilmez; yalnızca yol değiştirdiği söylenir.
Vaizlikten Sicil Kalemine
Ahmed Nafiz Bey, Ramazanlarda Sultan Bayezid Camii'nde vaaz vermiş, 1308'de sarığı bırakıp kâtipliğe geçmiş, 1310'da İstanbul'da Sicill-i Ahvâl kalemine girmiştir. Sicill-i ahvâl teşkilâtı, 1879'da Dahiliye Nezareti'ne bağlı bir komisyon olarak kurulmuş, 1896'da Me'mûrîn-i Mülkiyye Komisyonu adıyla yeniden düzenlenmiştir. Memurlar, göreve girerken doğum tarihlerini, baba adlarını, eğitim durumlarını, görevlerini, rütbelerini ve ödüllerini yazdıkları matbu bir "tercüme-i hâl varakası" doldururlardı; bu belgelere dayanan kayıtlar defterlere işlenirdi. Bugün Osmanlı Arşivi'ndeki defterlerde yaklaşık elli bin memurun kaydı bulunur. Ahmed Nafiz Bey'in bu kalemde baş mümeyyizliğe kadar çıkması, kayıtları inceleyip denetleyen bir görevde bulunduğunu gösterir; tam görev tanımı metinden anlaşılmaz. Kendisinin de bu defterlerde kaydı olması olasıdır, ama bu doğrulanamamıştır.
Sultan Bayezid Camii'nde Vaaz
Ramazanlarda vaaz verdiği Sultan Bayezid Camii, II. Bayezid'in Amasya'da yaptırdığı külliyenin merkezidir; kitabesine göre Receb 891'de [Temmuz 1486] tamamlanmıştır. Külliyenin medresesinin müderrisliği Amasya müftülerine ayrılmıştır. Camide vaaz verenlerin kimler olduğuna dair kayıtlar incelenen kaynaklarda bulunamadı. Karabağî Hacı Hamza ve Hasan Efendiler, Hasan Bey, Hacı Es'ad Ağa ve kardeş Mehmed Hamdi Bey hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar