Amasya eşrâfından Mustafa Hüsnü Bey bin Ahmed Bey bin es-Seyyid el-Hâc İbrâhim Âsım Bey’in mahdûmudur. Evâ’il-i hâlinde peder ve mâderinden kalan serveti sefahatla hebâ etdikten sonra eniştesi ricâlden Çerkes İsmâil Bey’in sâyesinde 1316’da Çeltek nahiyesi müdürü, 1319’da Gümüş madeni emini, 1324’de Amasya sancağı orman müdürü oldu.
Bu esnâda tedrîcen rütbesi terakkî ederek sânîye rütbesini de aldı. Ancak sefihâne harekâtı yüzünden 1326’da ilân-ı meşrûtiyyeti müte’âkib ma’zûl ve menkûb olup İstanbul’a gitdi. 1327’de yokluk içinde vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya eşrafından Mustafa Hüsnü Bey'in oğludur; Mustafa Hüsnü Bey Ahmed Bey'in, Ahmed Bey de Seyyid Hacı İbrahim Âsım Bey'in oğludur. İlk gençliğinde babasından ve annesinden kalan serveti ölçüsüz eğlenceyle har vurup harman savurduktan sonra, eniştesi ileri gelenlerden Çerkes İsmail Bey'in sayesinde 1316'da [1898-99] Çeltek nahiyesi müdürü, 1319'da [1901-02] Gümüş madeni emini, 1324'te [1906-07] Amasya sancağı orman müdürü oldu.
Bu arada yavaş yavaş rütbesi yükselerek sânîye rütbesini de aldı. Ancak sefihçe davranışları yüzünden 1326'da [1908] meşrutiyetin ilanını izleyen günlerde görevden alınıp sürgün edilerek İstanbul'a gitti. 1327'de [1909] yokluk içinde öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eşrâf: ileri gelenler
- mahdûm: oğul
- evâ'il-i hâl: gençlik çağı, işin başı
- sefâhat: ölçüsüz, saçıp savuran eğlence ve harcama
- hebâ etmek: boşa harcamak
- enişte: kız kardeşin ya da eşin kız kardeşinin kocası
- nâhiye müdürü: nahiyenin başındaki idareci
- madeni emini: maden işletmesinin başındaki devlet görevlisi
- orman müdürü: sancaktaki orman işlerinden sorumlu görevli
- rütbe-i sânîye: Osmanlı memur rütbelerinden biri
- sefîhâne harekât: akılsızca, saçıp savuran davranışlar
- ma'zûl: görevden alınmış
- menkûb: sürgüne gönderilmiş
Gümüş Madeni
Madde, Ahmed Bey'in 1319'da "Gümüş madeni emini" olduğunu bildirir. Gümüşhacıköy, adını İlk Tunç Çağı'ndan beri işletilen gümüş madenlerinden alan Gümüş ile Hacıköy'ün birleşmesinden doğmuştur. Selçuklular Gümüş'te para bastırmış; On altıncı yüzyılda yöre Sivas vilayetinin darphâne-yi âmire yönetimine bağlı kalmıştır. 1831'de kaza merkezi olan Gümüş, 1856'ya kadar "Gümüş ma'a Kabakoz" adıyla bir idari birimde yer almış; 1842'de Maden-i Hümâyûn müdürlüğüne Edhem Bey atanmış; 1882-1883'te "Maden-i Sîm" kazası olarak Hacıköy'e taşınmış ve 1883'ten itibaren Gümüşhacıköy diye anılmıştır. Ahmed Bey'in madende görev yaptığı 1319 yılı, madenin Hacıköy merkezli kazaya taşındığı 1882-1883'ten sonraya rastlar. Hüsameddin'in "emin" unvanıyla hangi işi kastettiği, yani madenin işletmecisi mi yoksa devlet adına denetleyici mi olduğu metinden anlaşılmaz.
Orman Müdürlüğü
Osmanlı'da 1839'da kurulan bir orman müdürlüğü on bir ay sonra kapatılmış; 1869'da orman müdürlüğü yeniden kurulmuş, 1870 tarihli Orman Nizamnamesi ile mülkiyet, kullanım hakkı, üretim ve satış gibi konularda kurumsal temeller atılmıştır. Ahmed Bey'in 1324'te "Amasya sancağı orman müdürü" olması, bu düzenin sancak düzeyindeki bir görevlisi olduğunu gösterir. Orman idaresinin Amasya'daki işleyişi hakkında incelenen kaynaklarda ayrıntı bulunamadı.
Çeltek Nahiyesi
Ahmed Bey'in ilk görevi "Çeltek nahiyesi müdürlüğü"dür. Bugün Amasya'nın Suluova ilçesinde Çeltek kömür ocakları diye anılan bir yer vardır; Hüsameddin'in nahiyesiyle bu yerin aynı olup olmadığı belirlenemedi. Çeltek nahiyesinin Osmanlı döneminde hangi kazaya bağlı olduğu, sınırları ve merkezi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Rütbe ve Azil
Hüsameddin'in anlatısına göre Ahmed Bey'in ilk görevi, eniştesi Çerkes İsmail Bey'in sayesinde elde edilmiştir. Meşrutiyetin ilanından sonra görevden alınıp sürülmesi, aynı sayfada Ahmed Kâmil Efendi için de anlatılan bir akıbettir. Meşrutiyetin ilan tarihi, rûmî 10 Temmuz 1324 olarak kaydedilen 23 Temmuz 1908'dir; Hüsameddin'in 1326'sı bu tarihe hicrî sayımla denk gelir. Çerkes İsmail Bey, Yeğenzâde ailesi ve Ahmed Bey'in ilk gençliğinde tükettiği servetin kaynağı hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 239–240. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Erhan Kılıç - Kenan Ok, "Kazım Karabekir Paşa: Kurtuluş Savaşı'nı ormanlar sayesinde kazandık", Ormancılık Araştırma Dergisi, 5/2 (2018), s. 123-134. https://doi.org/10.17568/ogmoad.424009
- Mehmet Faruk İlkhan, Mustafa Azmi Ömer Akalın'ın Hayatı ve Eserleri (1858-1940), yüksek lisans tezi, Bilecik Şeyh Edebali Üniversitesi, 2025.
Diğer kaynaklar