Amasyalıdır. Amasya müderrislerinden Alevî köylü el-Hâc Bayram Efendizâde Şârihü’l-menâr Abdulhalîm Efendi’nin mahdûmudur. Ceddînin kaydı üzerine Amasya’nın Temennâ Mahallesi’nde 1011 senesi leyle-i Mi’racında doğdu.
Pederinden mukaddimât-ı ulûmu görüp 1029’da pederiyle beraber İstanbul’a gitdi. İstanbul ulemâsından ve hâssaten Kâzâbâdî Mu’îd Ahmed Efendi’den ikmâl-i tahsîl [513] edib ondan mülâzım, bâdehû müderris olarak tedrîs-i ulûma ve te’lîf-i âsâra koyuldu.
Üstâdının sadâret ve meşîhatında müsteşârı mesâbesinde olup meşâyîh-i İslamiyye ve sudûr-ı kiramın yanlarında büyük bir mevki kazandı. Târîhe olan fevkalâde intisâbından dolayı vak’a nüvîs-i devlet ve devr-i medâris ederek sahn pâyesiyle Davut Paşa medresesi müderrisi olduğu halde 1067 senesi şa’bânında dâr-ı bekâya rihlet etdi.
Gâyet fâzıl, muhakkik, kâffe-i ulûmda ve hâsseten ilm-i târîhte iktidârı bâhir, inşâ ve edebiyat ve muhâzarâtda mâhir bir müverrih idi. Hayfâ ki iktidârı derecesinde terakkî göremedi. İntisâbın fazl ve meziyyetden yüksek olduğu zamanlarda erbâb-ı fazlın kadr ü kıymeti bilinemediği mücerrebât-ı târîhîyedendir.
Merhûm, devr-i Âdemden 1060 târîhine kadar “Şâmil ü Kâmil” adlı bir târîh-i umûmî ve 1000 târîhinden 1067 sâline kadar Osmanlı Devleti’nin altmış yedi senelik târîhini yazdı. Bu vekâyi-nâmesi mu’ahharan Nâimâ Efendi’nin eline geçip târîhine [514] ilhâk etdiğinden ma’alesef yok edilmişdir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya müderrislerinden, Alevî köyünden Hacı Bayram Efendizâde Şârihü'l-menâr Abdulhalîm Efendi'nin oğludur. Dedesinin kaydına göre Amasya'nın Temennâ Mahallesi'nde 1011 [1602-03] yılı Miraç gecesinde doğdu.
Temel ilimleri babasından okuyup 1029'da [1619-20] babasıyla birlikte İstanbul'a gitti. İstanbul âlimlerinden, özellikle Kâzâbâdî Muîd Ahmed Efendi'den eğitimini tamamlayıp ondan mülâzım (müderrislik için sıra kazanan aday), sonra müderris olarak ders vermeye ve eser yazmaya koyuldu.
Hocasının sadâreti ve şeyhülislâmlığı sırasında onun âdeta danışmanı gibiydi; İslâm şeyhleri ile devletin ileri gelenleri yanında büyük bir yer edindi. Tarihe olağanüstü bağlılığı yüzünden devlet vakanüvisi (resmî tarihçi) oldu, medreseleri sırayla dolaşıp Sahn pâyesiyle (Sahn-ı Semân medreselerinin derecesiyle) Davud Paşa Medresesi müderrisi iken 1067 Şâban'ında [1657] vefat etti.
Çok faziletli, araştırmacı, bütün ilimlerde ve özellikle tarih ilminde kudreti açık, inşâ (yazı sanatı), edebiyat ve sohbet-hitabette usta bir tarihçiydi. Ne yazık ki yeteneği derecesinde yükselme göremedi. Bağlılığın fazilet ve meziyetten üstün tutulduğu zamanlarda erdem sahiplerinin değerinin bilinmemesi, tarihî tecrübelerdendir.
Merhum, Âdem'in zamanından 1060 [1650] tarihine kadar "Şâmil ü Kâmil" adlı bir genel tarih ve 1000 [1591-92] tarihinden 1067 [1656-57] yılına kadar Osmanlı Devleti'nin altmış yedi yıllık tarihini yazdı. Bu olaylar kitabı sonradan Naîmâ Efendi'nin eline geçip onun tarihine eklendiği için ne yazık ki yok edilmiştir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- ceddînin kaydı üzerine: dedesinin tuttuğu kayda göre
- leyle-i Mi'rac: Miraç gecesi (Receb ayının yirmi yedinci gecesi)
- mukaddimât-ı ulûm: temel ilimler
- mu'îd: bir medresede müderrisin yardımcısı olan öğrenci
- mülâzım: müderrislik ya da kadılık için bir büyük âlimin yanında sıra kazanan aday
- tedrîs-i ulûm ve te'lîf-i âsâr: ilim öğretme ve eser yazma
- sadâret ve meşîhat: bu bağlamda hocasının görev ve şeyhülislâmlık makamı
- müsteşâr mesâbesinde: danışman gibi
- vak'a-nüvis: devletin resmî tarihçisi
- devr-i medâris: medreseleri sırayla dolaşarak derece atlama
- sahn pâyesi: Sahn-ı Semân medreselerinin derecesi
- inşâ: yazı ve mektup sanatı
- muhâzarât: sohbet ve konuşma sanatı
- müverrih: tarihçi
- mücerrebât-ı târîhiyye: tarihin denenmiş, bilinen tecrübeleri
- târîh-i umûmî: genel tarih
- vekâyi'-nâme: olaylar kitabı
- mu'ahharan: sonradan
- ilhâk etmek: eklemek
Bir Tarihçi ve Kayıp Eseri
Şârihülmenârzâde Ahmed Efendi'nin eseri günümüze ulaşmamıştır, ancak adı Naîmâ Tarihi'nin kaynakları arasında anılır. Naîmâ Mustafa Efendi'nin kendi tarihini yazarken dayandığı ana kaynaklardan biri onun kaleme aldığı metindir. Naîmâ, bu müsveddeleri (temize çekilmemiş taslakları) Amcazâde Hüseyin Paşa'nın isteğiyle temize çekmekle görevlendirilmiştir. Naîmâ'nın aktardığına göre Şârihülmenârzâde'nin tarihi yaratılıştan 1065'e (1654-55) kadar gelir ve I. Ahmed devrinden Köprülü Mehmed Paşa'ya kadar geçen dönemi ayrıntılı işler. Daha eski dönemleri ise Hasanbeyzâde Tarihi'nden almıştır. Naîmâ eserine III. Murad'ın tahta çıktığı 982 (1574) yılından başlamış ve Şârihülmenârzâde'nin kayıtlarının bittiği 1065 yılına kadar getirmiş, sonra eseri 1000-1070 (1592-1660) olayları için yeniden düzenlemiştir. Eserde en çok ilgi çeken kısımların ve anekdotların Şârihülmenârzâde'ye dayandığı hesaba katılınca, Naîmâ'ya atfedilen olayları ele alış biçiminin ve çekici anlatımın bir bölümünün de ona ait olabileceği düşünülür.
Hüsameddin'in eserin Naîmâ'nın tarihine katılarak yok olduğunu söylemesi, kitabın bağımsız olarak günümüze ulaşmamasıyla uyuşur. Ansiklopedi maddesi ayrıca başka bir ihtimal üzerinde durur. Naîmâ'nın sağlığında evinde büyük bir yangın çıkmış, kitaplarının tamamı yanmış, Şârihülmenârzâde müsveddeleri de büyük olasılıkla bu sırada yok olmuştur.
Hüsameddin'in Anlatısıyla Ayrılan Noktalar
Hüsameddin, Şârihülmenârzâde'nin babasını Amasya müderrislerinden Abdulhalîm Efendi olarak verir. Ansiklopedi maddesinde ise Şârihülmenâr lakabıyla tanınan Kadı Mehmed Efendi'nin oğlu olarak geçer. Baba adındaki bu fark, kaynaklarda aynı lakabın birden çok kişide görülmesinden kaynaklanabilir; hangisinin doğru olduğu okunabilen kaynaklarla belirlenemedi. Eserinin kapsadığı yıl aralığı konusunda da küçük bir fark vardır. Hüsameddin 1000-1067 yıllarını verirken Naîmâ'nın aktarımı 1065'te biter. Hüsameddin'in 1067 tarihi, Ahmed Efendi'nin ölüm yılıyla örtüşür.
Hocası Muîd Ahmed Efendi
Hüsameddin'in "Kâzâbâdî Muîd Ahmed Efendi" dediği kişi, Osmanlı şeyhülislâmlarından Muîd Ahmed Efendi'dir (ö. 1057/1647). Tahsil için İstanbul'a giden Ahmed Efendi, Kınalızâde Fehmi Mehmed Efendi'nin Semiz Ali Paşa Medresesi'ndeki yardımcısı (muîd) olduğu için bu lakapla anılmıştır. Müderrislik ve kadılık görevlerinden sonra Anadolu ve Rumeli kazaskerliği yapmış, 29 Zilkade 1055'te (16 Ocak 1646) şeyhülislâm olmuş ve 20 Rebîülevvel 1057'de (25 Nisan 1647) ölünceye kadar bir yıl üç ay on gün bu makamda kalmıştır. Hüsameddin'in Şârihülmenârzâde'yi hocasının sadâret ve meşîhatında danışman gibi göstermesi, Muîd Ahmed Efendi'nin kazaskerlik ve şeyhülislâmlık yıllarına denk gelir. Kaynaklarda Muîd Ahmed Efendi'nin doğum yeri çoğunlukla Tokat'ın Kazova'sı olarak verilir, ancak ansiklopedi maddesine göre bu bilgi, Şeyhî'deki "Kazdağı nahiyesi" ifadesinin yanlış anlaşılmasından doğmuştur ve Kazdağı Batı Anadolu'da, Edremit Körfezi'nin kuzeyindedir. Hüsameddin'in "Kâzâbâdî" nisbesinin hangi yere dayandığı okunabilen kaynaklarda açıklanmadı.
Dikkat Çeken Noktalar
Hüsameddin, "intisabın fazl ve meziyetten yüksek olduğu zamanlarda erdem sahiplerinin kıymetinin bilinmediği" yorumunu yaparak Ahmed Efendi'nin yeteneğine denk bir yükselme görmediğini söyler. Bu cümle yazarın kendi yorumudur ve kaynaklarla desteklenmemiştir. Davud Paşa Medresesi, Ahmed Efendi'nin son görev yeridir. Temennâ Mahallesi'nde doğduğuna dair kaydı doğrulayacak başka bir kaynağa rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 162–162. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar