Amasyalıdır. İmâm-ı Sultânî Amasyalı Babazâde Evliya Mehmed Efendi bin Ca’fer bin İlyas bin Baba Mehmed Çelebi mahdûmudur. Amasya’da doğup pederiyle beraber İstanbul’a gitdi. Orada pederinden ve İstanbul ulemâsından ahz-ı ulûm edib ders-i ‘âm oldu.
Pederinin irtihâlinde kürsî meşâyihi silkine girip sırasıyla cevâmi-i selâtîni devrederek Sultân Selîm Hân-ı Evvel câmii şerîfi kürsî şeyhi oldu. Burada vâ’iz iken 1058’de vefât etdi. Pederi gibi âlim, gayet sâlih, hâfız-ı Kur’ân bir vâ’iz-i meşhûr idi. Birâderi Abdullah Efendi mevâlîdendir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Padişahın imamı (imâm-ı sultânî) Amasyalı Babazâde Evliya Mehmed Efendi'nin, onun babası Ca'fer'in, onun babası İlyas'ın, onun babası Baba Mehmed Çelebi'nin oğludur. Amasya'da doğup babasıyla birlikte İstanbul'a gitti. Orada babasından ve İstanbul âlimlerinden ilim öğrenip herkese açık dersler veren (ders-i âm) bir âlim oldu.
Babasının ölümü üzerine kürsü şeyhleri sırasına girdi ve sırayla sultan camilerini dolaşarak Sultan Birinci Selim Han Camii'nin kürsü şeyhi oldu. Burada vaiz iken 1058'de [1648-49] vefat etti. Babası gibi âlim, çok dindar, Kur'an hafızı, ünlü bir vaizdi. Kardeşi Abdullah Efendi mevâlî (yüksek rütbeli müderris ve kadılar) sınıfındandır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- imâm-ı sultânî: padişahın özel imamı
- ahz-ı ulûm: ilim öğrenme
- ders-i âm: herkese açık ders okutan âlim
- irtihâl: ölüm
- kürsî meşâyihi silki: camilerde kürsüden vaaz veren ve ders okutan kürsü şeyhleri sınıfı
- cevâmi-i selâtîn: padişahların yaptırdığı büyük camiler
- vâ'iz: vaaz veren
- hâfız-ı Kur'ân: Kur'an'ı ezbere bilen
- mevâlî: yüksek derecedeki müderris ve kadılar sınıfı
Baba Evliya Mehmed Efendi
Ahmed Efendi'nin babası, kaynaklarda padişahın imamı olarak tanınan Evliya Mehmed Efendi'dir ve hayatı büyük ölçüde belgelenmiştir. Kıraat (Kur'an'ı okuma usulleri) ilminde devrinin usta isimlerinden olan Evliya Mehmed Efendi, İstanbul'da bir mescitte imamlık yaparken Zilhicce 1025'te [Aralık 1616] I. Ahmed'in imamlığına atanmıştır. Ayasofya Camii'nin kıble yanındaki Hünkâr Kapısı'nın iç tarafındaki pencerede öğrencilerine kıraat dersleri verirdi. Seyyah Evliya Çelebi'nin hocası olarak da anılır. IV. Murad'ın 1044-45 [1635] Revan seferine imam sıfatıyla katılmış, yolda rahatsızlanıp İstanbul'a dönmüş, yerine Şâmî Yusuf Efendi atanmıştır. Ölüm yılı bir araştırmada 1045 [1636], bir başkasında 1044 [1635] olarak verilir. Amasyalı Ca'fer b. İlyas'ın oğlu Evliya Mehmed Efendi'nin "Kadızâde" adıyla da bilindiği, "Amasî" künyesini taşıdığı ve 1044'te [1635] öldüğü başka bir çalışmada kaydedilmiştir. Bu ad zinciri Hüsameddin'in verdiği "Evliya Mehmed Efendi bin Ca'fer bin İlyas" nesebiyle birebir örtüştüğü için, padişah imamı Evliya Mehmed Efendi'nin büyük olasılıkla Ahmed Efendi'nin babasıyla aynı kişi olduğu söylenebilir. Hüsameddin de maddenin başında babasını açıkça "imâm-ı sultânî" diye anar.
Kürsü Şeyhliği Nedir?
Kürsü şeyhliği, Osmanlı ilmiye teşkilatında büyük camilerde vaaz ve ders veren âlimlere verilen bir görevdir. Uygulamanın ilk olarak Eyüp'te Fâtih Sultan Mehmed Camii'nde başladığı belirtilir; sonradan Sultan Selim, II. Bayezid, Süleymaniye, Sultan Ahmed ve Ayasofya camilerine de ilave edilmiştir. Aktarılan bir sıralamaya göre atamalarda terfi düzeni gözetilir, âlimler Eyüp'ten başlayıp Sultan Selim Camii, Fatih, Bayezid, Süleymaniye ve Sultan Ahmed camilerinden geçerek Ayasofya'ya yükselirdi. Ahmed Efendi'nin 1058'de görevde bulunduğu Sultan Selim Camii bu sıralamada ikinci basamaktır. Yani Hüsameddin'in "cevâmi-i selâtîni devrederek" demesi, bu terfi sırasına uygun bir kariyeri anlatır. Kürsü şeyhlerinin görevleri arasına zamanla medresede ders vermek, saray vaizliği ve camilerin imam-hatipliği de girmiştir.
Dikkat Çeken Noktalar
Hüsameddin bu maddede Ahmed Efendi'nin doğum yılını vermez; yalnızca babasının ölümünden sonra kürsü şeyhleri sırasına girdiğini ve 1058'de öldüğünü yazar. Kardeşi Abdullah Efendi hakkında okunabilen kaynaklarda ayrıca bilgi bulunamadı. Baba Mehmed Çelebi'den başlayan beş kuşaklık nesep zinciri, ailenin Amasya'da tanınmış bir ilim ve vaaz ailesi olduğunu düşündürür.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 161–161. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- İrfan Başkurt, "Osmanlı'dan Cumhuriyet'e Kürsü Şeyhliği", İslâm Araştırmaları Dergisi, 27, 2012, s. 117-145.
- Ali Durmuş, "Kadızâde Mehmed Efendi'nin Bilinmeyen Risalesi Risâle-i Müdâfa'a Işığında Hayatı ve İlmî Kişiliği", Tokat İlmiyat Dergisi, 8/1, 2020, s. 321-350.
Kitaplar
- Murat Akgündüz, "Osmanlı Padişahlarının Özel İmamları: İmâm-ı Sultânîler", İstem, 4/7, 2006, s. 65-74.