Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 162 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU
Amasya’da Halvetî’ye meşâyihinden Ya’kûb Efendi’nin mahdûmu ve Müftü-i meşhûr el-Hâc Mustafa Efendi’nin birâderidir. Fuzalâdan Kadızâde Küçük Hoca Mehmed İlmî Efendi’den ikmâl-i tahsîl ederek ders-i âm oldu.
Tedris-i ulûma hasr-ı işgâl ederek mükerreren icâzet verdi. Medâris-i Amasya’dan bir kaçına müderris olduktan sonra Mehmed Paşa Câmii kürsî şeyhi olup 1068 zilka’desinde dâr-ı nâ’îme rihlet etdi. Meşâhîr-i ulemâdan va’iz, natûk, vecîh bir zât idi. Mahdûmu Ya’kûb Efendi de ulemâdandır.
Amasya'da Halvetî şeyhlerinden Ya'kûb Efendi'nin oğlu ve ünlü müftü el-Hâc Mustafa Efendi'nin kardeşidir. Âlimlerden Kadızâde Küçük Hoca Mehmed İlmî Efendi'den eğitimini tamamlayıp herkese açık ders veren (ders-i âm) bir âlim oldu.
Kendini ilim öğretmeye vererek birçok kez icâzet (öğretme yetkisi belgesi) verdi. Amasya medreselerinden birkaçında müderrislik yaptıktan sonra Mehmed Paşa Camii'nin kürsü şeyhi oldu ve 1068 Zilka'de'sinde [1658] vefat etti. Ünlü âlimlerden, vaiz, iyi konuşan ve itibarlı bir zattı. Oğlu Ya'kûb Efendi de âlimlerdendir.
Ya'kûbzâde'nin kürsü şeyhi olduğu Mehmed Paşa Camii, Amasya'da Yeşilırmak yakınındaki Mehmed Paşa Mahallesi'ndedir. Yaptıranı, II. Bayezid'in veziri ve Şehzade Ahmed'in lalası Hızır Paşazâde Mehmed Paşa'dır (ö. 900/1495). Cümle kapısı üzerindeki kitabeye göre yapı 891 Muharrem'inde (Ocak 1486) tamamlanmıştır. Cami, medrese, imaret, türbe, tabhane, zâviye, çeşme ve hazireden oluşan külliyeden günümüze yalnızca cami, ona bağlı yan mekânlar ve türbe ulaşmıştır. Yapı 1939 depreminde zarar görmüş ve Vakıflar Genel Müdürlüğü tarafından onarılmıştır. Hüsameddin'in "Amasya medreselerinden birkaçında müderris olduktan sonra" dediği medreseler arasında, aynı külliyeye ait Mehmed Paşa Medresesi de bulunabilir; ancak metin hangi medreselerde ders verdiğini yazmaz.
Kürsü şeyhliği, Osmanlı ilmiye teşkilatında büyük camilerde vaaz ve ders veren âlimlere verilen bir görevdi. Bu görev üzerine yapılan araştırmalarda listelenen camiler İstanbul'dadır; Amasya'daki Mehmed Paşa Camii'nde de kürsü şeyhliğinden söz edilmesi bu yüzden dikkat çeker. Görevin taşrada nasıl işlediği okunabilen kaynaklarda açıklanmadı. Ahmed Efendi'nin babasının Halvetî şeyhi olması da önemlidir. Amasya, Halvetiyye tarikatının en yaygın olduğu Anadolu şehirlerinden biridir. Şehirde bir Mehmed Paşa Tekkesi de bilinir; Mehmed Paşa Medresesi ile Habib-i Karamânî'nin tekkesi birlikte inşa edilmiş ve Halvetî müderrisler tarafından yönetilmiştir.
Halvetî şeyhi Ya'kûb Efendi, müftü el-Hâc Mustafa Efendi ve oğul Ya'kûb Efendi hakkında okunabilen kaynaklarda ayrıntılı bilgiye rastlanmadı. Amasya Halvetîleri arasında Yâkub adını taşıyan başka şeyhler de bulunduğundan (örneğin 961/1554'te Kuşbaz Tekkesi'ni kuran Yâkub Efendi) bu kişinin hangisi olduğu belirlenemedi. Hocası Küçük Hoca Mehmed İlmî Efendi için bir önceki maddedeki açıklamalara bakılabilir.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar