AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Paşa-Hacı Eyvâd Paşazâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 163 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasya’nın Fîrûz köyünden Tura bin Hacı Eyvâd Süleyman Paşa’nın mahdûmu olup pederinin yeniçeri ağalığında [519] Seydişehir dâhilinde yirmi bir bin akçe ze’âmete na’il oldu. 1043 senesi cumâdelûlâsında pederi maktûl oldukta ze’âmeti alınıp Amasya’da birkaç yıl menkûbâne oturdu.

1046’de sadârete gelen Bayram Paşa’nın sâye-i ikbâlinde ze’âmeti kendisine i’âde edilip 1048’de Bağdâd Harbinde yararlığı görüldüğünden mîr-livâ ve sadr-ı maktûl Kara Mustafa Paşa’nın himmetiyle Batum beylerbeyi, 1053’de Teke Sancağı mutasarrıfı oldu.

Ba’dehû ba’zı eyâlât-ı sağîrede beylerbeyi ve İçel, Eskişehir gibi sancaklara mutasarrıf olup 1065’de menkûbâne Amasya’da ikâmet etmekte iken Köprülü Mehmed Paşa’nın sadâretinde bir mansıb ümid ederdi. Buna da muvaffak olamadığından Abaza Hasan’a uydu. 1069 senesi hengâmesinde i’dâm edildi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasya'nın Fîrûz köyündendir. Tura oğlu Hacı Eyvâd Süleyman Paşa'nın oğludur. Babasının yeniçeri ağalığı sırasında Seydişehir sınırları içinde yirmi bir bin akçelik zeâmete (büyük dirlik) sahip oldu. 1043 [1633-34] yılı cemâziyelevvel ayında babası öldürülünce zeâmeti elinden alındı ve birkaç yıl Amasya'da, gözden düşmüş biri olarak oturdu.

1046'da sadrazamlığa gelen Bayram Paşa'nın himayesi sayesinde zeâmeti kendisine geri verildi. 1048'de Bağdat Savaşı'nda gösterdiği yararlılık görüldüğünden mîr-livâ (sancak beyi) oldu; öldürülmüş sadrazam Kara Mustafa Paşa'nın gayretiyle Batum beylerbeyi, 1053'te de Teke Sancağı mutasarrıfı oldu.

Daha sonra bazı küçük eyaletlerde beylerbeyi, İçel ve Eskişehir gibi sancaklarda mutasarrıf oldu. 1065'te gözden düşmüş olarak Amasya'da otururken Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığında bir görev umuyordu. Buna kavuşamayınca Abaza Hasan'a uydu. 1069 [1658-59] yılı sıralarında idam edildi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • mahdûm: oğul
  • peder: baba
  • ze'âmet: yıllık geliri yirmi bin akçe ile yüz bin akçe arasında olan büyük askerî dirlik
  • na'il oldu: eriştirildi, sahip oldu
  • maktûl: öldürülmüş
  • menkûbâne: felakete uğramış, gözden düşmüş biri olarak
  • sâye-i ikbâl: talih gölgesi, yani yüksek makamdaki kişinin himayesi
  • i'âde: geri verme
  • mîr-livâ: sancak beyi
  • sadr-ı maktûl: öldürülmüş sadrazam
  • eyâlât-ı sağîre: küçük eyaletler
  • hengâm: zaman, sıra
  • i'dâm: idam

Yirmi Bir Bin Akçelik Zeâmet

Osmanlı kanunnamelerinde zeâmet, yıllık geliri yirmi bin akçe ile yüz bin akçe arasında kalan dirliğin adıdır. Yirmi binden bir akçe eksik olsa ona zeâmet denmez, timar denirdi. Hüsameddin'in verdiği yirmi bir bin akçe bu nedenle zeâmetin en alt basamağına denk gelir. Zeâmet sahibine zaîm denirdi; zaîmler bölgelerindeki timarlı sipahileri denetler, sefere giderken onların başında yer alırdı. Sancak beyliği içinse genellikle çok daha büyük, seksen bin akçelik bir zeâmete sahip olmak gerekirdi. Ahmed Paşa'nın mîr-livâlığa yükselmesi bu bakımdan önemli bir basamaktı.

Zamanın Siyasi Havası

Metindeki "sadr-ı maktûl Kara Mustafa Paşa" büyük olasılıkla 1638-1644 arasında sadrazamlık yapıp 1644 başında idam edilen Kemankeş Kara Mustafa Paşa'dır; Hüsameddin adı tam yazmadığı için bu bir çıkarımdır. Abaza Hasan, silâhdar bölüğüne mensup bir kapıkulu sipahisiydi. 1648'de Türkmen voyvodası oldu, İpşir Mustafa Paşa ile birlikte hareket ederek devleti kendisiyle uzlaşmaya zorladı. Köprülü Mehmed Paşa 26 Zilkade 1066'da (15 Eylül 1656) sadrazam olunca Abaza'yı önce Halep valiliğine atadı; ancak Abaza Erdel seferine katılmadı ve 1658'de isyan etti. Köprülü'nün sert uygulamalarından kaçan çok sayıda üst düzey görevli onun yanına geldi. Abaza, Cemâziyelevvel 1069'un sonunda (16-17 Şubat 1659) Halep'te bir tertiple öldürüldü, ardından Anadolu'da geniş bir silah ve eşkıya taraması yapıldı.

Hüsameddin'in verdiği 1065 yılı burada dikkat çeker. Köprülü Mehmed Paşa'nın sadrazamlığı 1066'nın sonunda başladığına göre, Ahmed Paşa'nın o sadrazamlıktan bir görev umması 1065 yılına yerleşemez. Bu tutarsızlığın bir yıl kaymasından mı, yoksa başka bir olaydan mı kaynaklandığı elimizdeki kaynaklardan anlaşılmıyor.

Başka Kaynaklarda

Fîrûz köyü, Hacı Eyvâd Süleyman Paşa ve Ahmed Paşa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in kaydı, bu aileye ilişkin bilinen tek ayrıntılı anlatım olarak kalıyor.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 163–163. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

6. Cilt içindekiler