Amasyalıdır. İnepazar nahiyesinde hân ve hamâmı olan Efteli Mehmed Çavuş oğlu Mustafa Ağa’nın mahdûmudur. Pederinin vefâtında yirmi bin akçe ze’âmete nâ’il olup Lâdikli Tayyar Mehmed Paşa’nın ma’iyyetinde Bağdâd muhârebesinde ibrâz-ı liyâkât ederek terakkî gördü.
Ba’dehû çavuşlar kethüdâsı olup Sivas, Amasya ve sancaklarında otuz iki bin akçe ze’âmete erdi. 1064 zilhiccesinde sadr-ı a’zam olan İbşir Mustafa Paşa İstanbul’a gelip dâmâd-ı şehriyârî oldukta kethüdâsı Amasyalı Sâlih Ağa’nın sevk ve tarifiyle zevcesi Ayşe Sultân Kethüdâsı ve 1065’de çavuşbaşı oldu.
Ancak sene-i mezbûrenin recebinde İbşir Paşa’nın ifnâsıyla sadr-ı a’zam olan Murâd Paşa tarafından azledilip Amasya’ya gönderildi. 1068 senesi evâ’ilinde menkûbâne vefât etdi. Buna “Eftelioğlu” da denir. Mahdûmu Mustafa Ağa’dır. [515]
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. İnepazar nahiyesinde hanı ve hamamı olan Efteli Mehmed Çavuş oğlu Mustafa Ağa'nın oğludur. Babasının ölümü üzerine yirmi bin akçelik zeâmete (büyük tımar) kavuştu, Lâdikli Tayyar Mehmed Paşa'nın maiyetinde Bağdat savaşında yararlılık göstererek yükseldi.
Sonra çavuşlar kethüdâsı (çavuşların ileri gelen yöneticisi) olup Sivas ve Amasya sancaklarında otuz iki bin akçelik zeâmete erişti. 1064 Zilhicce'sinde [1654] sadrazam olan İbşir Mustafa Paşa İstanbul'a gelip padişah damadı olunca, İbşir Paşa'nın kethüdâsı Amasyalı Sâlih Ağa'nın yönlendirmesi ve tavsiyesiyle eşi Ayşe Sultan'ın kethüdâsı, 1065'te [1654-55] de çavuşbaşı oldu.
Ancak aynı yılın Receb ayında İbşir Paşa'nın öldürülmesiyle sadrazam olan Murad Paşa tarafından görevden alınıp Amasya'ya gönderildi. 1068 [1657-58] yılı başlarında felâkete uğramış bir hâlde vefat etti. Buna "Eftelioğlu" da denir. Oğlu Mustafa Ağa'dır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- nâhiye: kazadan küçük idarî bölüm
- ze'âmet: büyük tımar, atlı askere verilen gelir kaynağı
- ibrâz-ı liyâkat: yararlılık gösterme
- terakkî: yükselme
- çavuşlar kethüdâsı: çavuşların ileri gelen yöneticisi
- sadr-ı a'zam: sadrazam
- dâmâd-ı şehriyârî: padişah damadı
- sevk ve tarif: yönlendirme ve tavsiye
- zevce: eş
- çavuşbaşı: çavuşların başı
- ifnâ: yok etme, öldürme
- azl: görevden alma
- menkûbâne: felâkete uğramış bir hâlde
- evâ'il: başlangıç, ilk günler
Ezinepazar Hanı ve Çavuş Han
Hüsameddin'in sözünü ettiği "İnepazar nahiyesindeki han", Amasya'nın Aydınca-Ezinepazar köyü yakınında bugün de ayakta olan Ezinepazar Kervansarayı'yla ilişkilendirilebilir. Bu han İnepazarı Hanı ve Çavuş Han adlarıyla da bilinir. Amasya, Tokat ve Sivas arasındaki tarihî güzergâh üzerindedir. Kaynaklara göre yapı, 1238-46 arasında Sultan Gıyaseddin Keyhüsrev döneminde Mahperi Hatun'un yaptırdığı daha eski bir hanın temelleri üzerinde yükselir. Osmanlı döneminde, özellikle 1650/51'de (H. 1060) Mehmed Çavuş tarafından onarılıp yeniden düzenlenmiştir. Giriş portalındaki kitabeli mermer levhada Mehmed Çavuş'un hayır amacıyla yapıyı onarttığı anlatılır. Yapı 2007'de Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce restore edilmiştir.
"Çavuş Han" adı ile onarımı yapan Mehmed Çavuş, Hüsameddin'in "İnepazar nahiyesinde hân ve hamâmı olan Efteli Mehmed Çavuş" kaydını akla getirir. Ancak okunabilen kaynaklarda kitabedeki Mehmed Çavuş'un Efteli Mehmed Çavuş olduğu yazılı değildir. Aradaki bağ bir çıkarımdır ve kesin sayılmamalıdır. Hüsameddin'in metni de hanın Mehmed Çavuş'a mı yoksa oğlu Mustafa Ağa'ya mı ait olduğunu açıkça söylemez.
İbşir Mustafa Paşa ve Siyasî Çevre
İbşir Mustafa Paşa, 17. yüzyılda taşrada yükselip sadrazamlığa ulaşan bir devlet adamıdır. IV. Murad döneminde Revan ve Bağdat seferlerinde mirahur (padişah ahırlarının başı) olarak görev yapmıştır. Ekim 1654'te padişahın onayıyla sadrazam oldu. Ayşe Sultan ve Mercan Ağa'nın aracılığıyla saraya iletilen tercih, Enderun'daki has odalılarla sipahilerin desteğiyle birleşmişti. Ayşe Sultan ile evliliği ise bir çalışmada 1655'e tarihlenir ve İbşir Paşa'nın taşradaki bağımsız gücünü sınırlamaya dönük bir adım olarak yorumlanır. İbşir Paşa 1655'te Kara Murad Paşa'nın yönlendirdiği bir isyan sonunda boğularak öldürülmüştür. Hüsameddin'in verdiği sıra bununla uyuşur. Çavuşzâde Ahmed Ağa, İbşir Paşa'nın yükselişiyle önce Ayşe Sultan'ın kethüdâsı, sonra çavuşbaşı olmuş; paşanın düşmesinden sonra yeni sadrazam Murad Paşa tarafından görevden alınmıştır. Evlilik tarihi konusunda küçük bir fark vardır: Hüsameddin damatlığı, İbşir Paşa'nın sadrazamlığından hemen sonra, 1064 sonlarında anlatır; çalışmadaki tarih ise 1655'tir.
Tayyar Mehmed Paşa
Ahmed Ağa'nın bağlı olduğu Lâdikli Tayyar Mehmed Paşa, Uçar Mustafa Paşa'nın oğludur ve Lâdikli Yeni Bey sülâlesinden geldiği nakledilir. Sivas beylerbeyiyken Erzurum Beylerbeyi Abaza Paşa'nın işgalinden Sivas'ı kurtarmış, 1638 Bağdat seferinde Bayram Paşa'nın ölümü üzerine 27 Ağustos 1638'de sadrazam olmuş ve kuşatma sırasında 23 Aralık 1638'de şehit düşmüştür. Hüsameddin'in "Bağdat muhârebesi" dediği olay budur.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 162–162. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Gamze Yörük, "17. Yüzyıl Osmanlı Siyasetinde Bir Taşra Beyinin Yükselişi: İpşir Mustafa Paşa Örneği", Akademik Tarih ve Araştırmalar Dergisi, 12, 2025, s. 117-143.
- Abdülkadir Özcan, "Tayyar Mehmed Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2019. https://islamansiklopedisi.org.tr/tayyar-mehmed-pasa
Kitaplar
- "Ezinepazar Hanı", Kültür Envanteri. https://kulturenvanteri.com/?p=2574 (Kurt Erdmann, Das anatolische Karavansaray des 13. Jahrhunderts, 1961 ve Robin Wimmel, 2016 çalışmalarına dayanır.)