Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 161 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU
Amasya fuzalâsından “Küçük Hâce” demekle meşhûr Kadızâde Mehmed İlmî Efendi’nin büyük oğludur. Pederinden ikmâl-i tahsîl edib ders-i âm ve müderris-i benâm olup Amasya medreselerini devrederek Kameriyye-i Tokat müderrisi oldu.
Ba’dehû silk-i kazâya girip kasâbâta kadı ve mükerreren Amasya nâibi olup 1058’de vefât etdi. Meşâhîr-i ulemâdan edîb, şâir olup mahlâsı “Rahmî” olduğu sonradan anlaşıldı. Bunun mahdûmu hâcegân-ı divân-ı hümâyûndan Lütfullah Efendi’dir.
Amasya fazılları (bilginleri) arasında "Küçük Hâce" diye ünlü Kadızâde Mehmed İlmî Efendi'nin büyük oğludur. Eğitimini babasından tamamlayıp herkese açık ders veren (ders-i âm) ve adı bilinen bir müderris oldu. Amasya medreselerini sırayla dolaşarak Tokat'taki Kameriyye Medresesi'nin müderrisi oldu.
Sonra kadılık yoluna girip kasabalarda kadı ve birçok kez Amasya naibi (kadı vekili) oldu, 1058'de [1648-49] vefat etti. Ünlü âlimlerden, edip ve şair olup mahlasının "Rahmî" olduğu sonradan anlaşıldı. Bunun oğlu, Divan-ı Hümâyun hocalarından (üst rütbeli kâtiplerinden) Lütfullah Efendi'dir.
Ahmed Efendi'nin babasının adı, 17. yüzyılda Osmanlı'da "Kadızâde" lakabıyla anılan birkaç âlim yüzünden karışıklığa yol açmıştır. Kadızâdeliler hareketinin öncüsü olarak bilinen Kadızâde Mehmed Efendi, 1582'de Balıkesir'de doğmuş, babası kadı olduğu için bu lakabı almış, "İlmî" mahlasıyla manzum eserler de yazmıştır. Kaynaklar onu, aynı lakabı taşıyan Sofyalı Kadızâde Mehmed Efendi (ö. 1041/1631-32) ile karışmasın diye "Küçük Kadızâde" diye de anar. Aynı çağda yaşayan ve Amasyalı olan Evliya Mehmed Efendi de "Kadızâde" adıyla bilinir. Amasya'dan yetişen bilginlerin yazma eserlerini tarayan bir çalışma ise "Kadızâde Küçük Mehmed İlmî b. Abdülkadir Amâsî (ö. 1635)" adlı birini Amasyalı olarak sayar ve ona Kitâb-ı İmân, Risâletü'l-akâid ve Fetâvâ-yı İlmî Efendi adlı eserleri atfeder.
Hüsameddin'in "Küçük Hâce" dediği kişi ile Balıkesir doğumlu Kadızâde Mehmed İlmî'nin aynı kimse olup olmadığı okunabilen kaynaklarla kesinleştirilemedi. Ad, mahlas ve ölüm yılı (1635 civarı) aynı olduğu hâlde biri Balıkesirli, öbürü Amasyalı sayılmaktadır; iki ayrı kişinin karıştırılmış olması da bir ihtimaldir. Bu yüzden oğul Ahmed Efendi'nin babası konusunda Hüsameddin'in kaydına, Amasya'da "Küçük Hâce" diye anılan bir müderris olduğu bilgisine dayanmak en güvenli yoldur.
Ahmed Efendi'nin Rahmî mahlasıyla yazdığı şiirler, oğlu Lütfullah Efendi'nin hayatı ve Tokat'taki Kameriyye Medresesi hakkında okunabilen kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar
Kitaplar