AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL

Ahmed Paşa-Hacı Efendizâde

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 6. Cilt, s. 181–182 • Hazırlayan: Doç. Dr. Recep Orhan ÖZEL - Doç. Dr. Metin HAKVERDİOĞLU

Özgün Metin

Amasyalıdır. Eski Kethüdâ Mahallesi eşrâfından Hacı Efendizâde el-Hâc Şeyhi Mehmed Ağa bin Sarı Mehmed Ağa’nın mahdûmu⁶⁴ olup akrabâsından Hacı Efendizâde Ömer Paşa dâ’iresinde terbiye gördü.

1092’de Ömer Paşa’nın kethüdâsı olan amcası el-Hâc Mustafa Ağa’nın vefâtında kapı kethüdâsı olup⁶⁵ 1095’de Paşa’nın Bağdâd’dan azlinde Bağdâd nüzul emini, sonra Basra mütesellimi oldu.

1098’de Ömer Paşa tekrar Vali-i Bağdâd oldukta yine kapu kethüdâsı, 1101’de Halep muhassılı⁶⁶ oldu. 1103’de [582] Bağdâd vâlîsi Diyârbekirli Bazargân Ahmed Paşa’nın vefâtında hutta-i Irakiyye’nin umûr-ı ahvâline vâkıf olduğu cihetle sene-i mezbûre şevvâlinde rütbe-i vezâretle Bağdâd vâlîsi oldu.

1104’de Müntefik Sancağı Şeyhi Emîr Mani’ hükümete karşı serkeşâne harekâtından dolayı te’dîbine me’mûren gidip harbde muvaffak olamadı. Avdetde buna fevkalâde merak eylediğinden hastalanıp 1105 senesi cumâdelûlâsının beşinci günü vefât etdi. İmâm-ı azâm kurbunda medfûndur. Müdebbir, şedidü’ş-şekîme, kerîm bir zât idi. Mahdûmları Abdulbaki, Ömer Beylerdir.

Dipnotlar

  • 64 Sicill-i mahkemede böyle mestûrdur. “Silahdâr Târîhi”nde “Ahıshalı” diye yazılması sehv-i kalem-i nâsihdir.
  • 65 Mahzen-i Evrâkda mevcûd müstakrazât-ı mâliyye defterinde “Teslîm-i Ahmed Ağa kethüdâ-yı bâb-ı Ömer Paşa Vali-yi Bağdad ber-vech-i karz ez-hazîne-i âmire. (Ramazan -1094) 300.000 + 258.540 = 558.540 yekûn.”
  • 66 1101 târîhli mukâta’ât defterinde “Ahmed Mehmed Amasya, muhassıl-ı Haleb” diye yazılı görüldü.
Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Amasyalıdır. Eski Kethüdâ Mahallesi ileri gelenlerinden Hacı Efendizâde el-Hâc Şeyhi Mehmed Ağa bin Sarı Mehmed Ağa'nın oğludur. Akrabası Hacı Efendizâde Ömer Paşa'nın konağında yetişti.

1092'de [1681-82] Ömer Paşa'nın kethüdası olan amcası el-Hâc Mustafa Ağa'nın ölümü üzerine kapı kethüdası oldu. 1095'te [1683-84] Paşa'nın Bağdat'tan azledilmesi üzerine Bağdat nüzul emini, sonra Basra mütesellimi oldu.

1098'de [1686-87] Ömer Paşa yeniden Bağdat valisi olunca yine kapı kethüdası, 1101'de [1689-90] Halep muhassılı oldu. 1103'te [1691-92] Bağdat valisi Diyarbekirli Bazargân Ahmed Paşa'nın ölümü üzerine, Irak bölgesinin işlerini bildiği için, aynı yılın şevval ayında vezirlik rütbesiyle Bağdat valisi oldu.

1104'te [1692-93] Müntefik Sancağı şeyhi Emîr Mani', hükümete karşı isyankâr davranışlarından ötürü cezalandırılması için görevlendirilip gitti, fakat savaşta başarılı olamadı. Dönüşte buna son derece üzüldüğünden hastalandı ve 1105 yılı cemâziyelevvelinin beşinci günü öldü. İmâm-ı a'zam'ın yakınında gömülüdür. Tedbirli, huyu sert, cömert bir kişiydi. Oğulları Abdülbâki ve Ömer Beyler'dir.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • mahdûm: oğul
  • eşrâf: bir yerin ileri gelenleri, itibarlı kişileri
  • kapı kethüdâsı: bir paşanın İstanbul'daki işlerini yürüten, onu Divan'da temsil eden görevli
  • nüzul emini: orduya ve konaklayan askere gerekli zahire ve erzağın tedarikinden sorumlu memur
  • mütesellim: bir sancağı ya da kenti vali adına yöneten vekil
  • muhassıl: bir bölgenin vergilerini toplamakla görevli yönetici
  • vâlî: eyalet valisi
  • sene-i mezbûre: sözü geçen yıl
  • serkeşâne harekât: baş kaldırıcı, isyankâr davranışlar
  • te'dîb: cezalandırma, edep öğretme
  • müdebbir: tedbirli, işini bilen
  • şedîdü'ş-şekîme: huyu sert, sözü ve elinin ağırlığı olan

Bir Amasyalı Ailenin Bağdat Hizmeti

Maddedeki kişinin yükselişi baştan sona, akrabası Ömer Paşa'nın kapısına bağlı bir kariyer olarak anlatılır. Önce Paşa'nın konağında yetişir, amcası Ömer Paşa'nın kethüdasıyken bu görevi devralır, Paşa Bağdat'tan azledilince Bağdat'ta ve Basra'da vekil olarak çalışır, Paşa yeniden vali olunca yine yanındadır. Osmanlı yönetiminde bir paşanın etrafındaki yakınların, kölelerin ve kâtiplerin onunla birlikte yer değiştirmesi olağan bir düzendi. Madde, bu düzenin bir Amasya ailesi üzerinden nasıl işlediğini gösterir. Irak işlerini bilmesi, 1103'te onu doğrudan vali yapan gerekçe olarak anılır.

Ahmed Paşa'nın valiliği kısa sürdü. Hüsameddin'in aktardığına göre Müntefik Sancağı'nın şeyhi Emîr Mani' üzerine yaptığı sefer sonuçsuz kaldı ve paşa dönüşte üzüntüden hastalanarak öldü. Ölüm tarihi olarak 1105 cemâziyelevveli verilmiştir. Bağdat valiliği makamının bu yıllardaki tam sıralaması, sefere ilişkin ayrıntılar ve Bazargân Ahmed Paşa'nın adı başka kaynaklarda doğrulanamadı; bu bilgiler yalnızca Hüsameddin'in aktardığı biçimiyle yukarıda yer almaktadır.

Aynı Aile Çevresi

Hüsameddin'in verdiği kayıtlarda Hacı Efendizâde ailesinin adı başka bir yerde de geçer. Kavanoz Ahmed Paşa hakkında yazılan ansiklopedi maddesine göre Hüsameddin, bu sadrazamın Rus asıllı babasını Amasyalı Hacı Efendizâde Sarı Mehmed Ağa'nın damadı olarak kaydetmiştir. Bu maddedeki Şeyhi Mehmed Ağa'nın babasının adı da Sarı Mehmed Ağa'dır. Aynı kişi olup olmadıkları metinden kesin çıkarılamaz, ancak ad ve soyad bu iki kaydın Amasya'nın aynı ileri gelen çevresine işaret ettiğini düşündürür.

Dipnotlardan

Hüsameddin, Ahmed Paşa'nın "Şeyhi Mehmed Ağa'nın oğlu" olduğu bilgisinin mahkeme sicilinde bu biçimde yazılı olduğunu belirtir ve Silâhdar Târihi'nde kendisine "Ahıshalı" denmesini yazıcının yanlışı sayar. Kapı kethüdalığı sırasında bir hazine borcuna ilişkin kayıt da dipnotta verilir: Mahzen-i Evrak'taki mâlî borçlanma defterinde Ramazan 1094'te [Ağustos-Eylül 1683] Ömer Paşa'nın kapı kethüdası Ahmed Ağa'nın hazineden borç aldığı, toplamın 300.000 + 258.540 = 558.540 olduğu yazılıdır. Halep muhassıllığına ilişkin dipnotta ise 1101 tarihli bir mukataat defterinde "Ahmed Mehmed Amasya, Halep muhassılı" kaydının görüldüğü bildirilir.

Kaynakça

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 181–182. amasya.bel.tr

6. Cilt içindekiler