Sadr-ı esbak Merzifonî Kara Mustafa Paşa ağalarından ve Amasya eşrâfından Hacı Mansuroğlu el-Hâc Ma’den Ağa bin Ali Ağa’nın mahdûmu olup pederinin hayatında Amasya a’yânı sırasına girdi. [584]
1094’de Çengelli ve Çamlıbel mevki’lerinde türeyen eşkiyânın def’inde ve 1099’da kıyâm eden emîrler vak’asında fedâkârâne hizmetler etdiğinden dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı ile taltîf edildi.
1102’de açılan meclis-i a’yâna ilk re’is olup 1106’da evkâf-ı Sultânîye mütevellîsi, 1108 senesi cumâdelûlâsında Sivas vilâyeti avârız emini, 1110 gurre-i muharreminde Amasya mütesellimi, zilka’desi gâyesinde ma’zûl oldu. 1114 senesinde vefât etdi. Meşâhîr-i a’yândan idi. Mahdûmu el-Hâc Mehmed Ağa’dır.
Günümüz Türkçesiyle
Eski sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın ağalarından ve Amasya ileri gelenlerinden Hacı Mansuroğlu el-Hâc Ma'den Ağa bin Ali Ağa'nın oğlu olup babasının sağlığında Amasya ayanı sırasına girdi.
1094'te [1682-83] Çengelli ve Çamlıbel mevkilerinde türeyen eşkıyanın bastırılmasında ve 1099'da [1687-88] ayaklanan emirler olayında özverili hizmetlerde bulunduğundan, saray kapıcıbaşılığı ile ödüllendirildi.
1102'de [1690-91] açılan âyan meclisinin ilk başkanı oldu. 1106'da [1694-95] padişah vakıflarının mütevellisi, 1108 yılı cemâziyelevvelinde [1696-97] Sivas vilayeti avârız emini, 1110 yılı muharreminin başında [1698] Amasya mütesellimi oldu ve aynı yılın zilkade ayı sonunda görevden alındı. 1114'te [1702-03] öldü. Ünlü âyanlardandı. Oğlu el-Hâc Mehmed Ağa'dır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sadr-ı esbak: eski sadrazam
- eşrâf, a'yân: bir yerin ileri gelenleri; Osmanlı'da taşrada halkın ve yönetimin arasında etkili yerel eşraf
- eşkıyâ: yol kesen, soygun yapan çeteler
- def': bertaraf etme, savuşturma
- kıyâm: ayaklanma
- dergâh-ı âlî kapıcıbaşılığı: saray kapıcılarının başı; burada ödül olarak verilen bir rütbe
- taltîf: ödüllendirme, gönlünü hoş etme
- meclis-i a'yân: ayanların oluşturduğu kurul
- mütevellî: vakfın idaresinden sorumlu kişi
- avârız emini: olağanüstü vergi (avârız) toplanmasını yürüten memur
- mütesellim: vali adına kent yöneten vekil
- ma'zûl: görevden alınmış
- meşâhîr: ünlüler
Amasya'da Âyanlığın Yükselişi
Madde, 17. yüzyılın sonunda taşrada yerel eşrafın nasıl devlet kademesine girdiğini gösteren iyi bir örnektir. Kişi, Kara Mustafa Paşa'nın ağalarından gelen bir ailenin oğludur; babasının sağlığında Amasya âyanı arasına girmiş, eşkıya bastırma ve isyan zamanlarında devlete hizmet vererek kapıcıbaşılık rütbesi almış, sonra "ilk reis" olduğu bir âyan meclisinde yer almış ve en sonunda şehrin mütesellimi olmuştur. Madde, Amasya'da bu dönemde böyle bir meclis kurulduğunu belirtir; bunun Osmanlı'daki resmî âyan kurumunun doğuşuyla ilişkisi başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Bahsedilen Çengelli ve Çamlıbel mevkileri, Amasya havalisinde eşkıyanın türediği yerler olarak geçer. Hüsameddin ayrıca 1099'daki "emîrler vak'ası"nı anar, ancak bunun hangi olay olduğunu burada açıklamaz. Mütesellimliği yaklaşık on bir ay sürmüş görünür: muharremin başında göreve gelmiş, aynı yılın zilkadesi sonunda azledilmiştir.
Aile Bağlantısı
Ma'den Ağa'nın Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın ağaları arasında sayılması, Kara Mustafa Paşa'nın Amasya ve çevresinden kendi çevresine adam yetiştirdiğini gösteren başka kayıtlarla birlikte okunabilir; Hüsameddin'in kitabında Amasyalı Ali Ağa gibi öteki Kara Mustafa Paşa adamları da anılır. Bu maddedeki kişiye ve ailesine dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 182. amasya.bel.tr