Esbak Amasya kadısı iken 1059’da vefât eden mevâlîden İbrâhim Efendi’nin mahdûmudur. Hızır Paşazâde Mehmed Paşa evlâdından Kurd Mahmûd Bey’in kerîmesi Aynî Hâtun’dan doğdu. Aynîzâdelikle şöhret buldu. İlm ü ma’rifet tahsîl edib ba’zı cihâta mutasarrıf oldu.
Mehmed Paşa’nın evlâdı inâsından mütevellî Seydi Beyzâde Kurd Mehmed Bey’in vefâtından itibâren Hızır ve Mehmed Paşaların evkâfına tevliyet davasıyla Kurdzâde Ahmed Bey’in aleyhine mahkemeye mürâcaât etdi. Kâh mütevellî, kâh ma’zûl bir halde yaşadı.
1095’de Ahmed Bey’in vefâtı üzerine bâ-fermân-ı âlî [578] müstakillen Hızır ve Mehmed Paşalar evkâfına mütevellî oldu. Yedi yıl tevliyeti devam edib 1102’de vefât etdi. Oldukça âlim, kerîm, âlicenab idi. Mehmed Paşa imâreti bunun zamanında pek iyi işledi. Oğulları Mehmed, Mustafa, Ali Beyler züamâdandır. Yerine Ali Bey mütevellî oldu.
Çünkü Kurd Mehmed Bey, Mehmed Paşazâde Hüseyin bin Ali Bey bin Mahmûd Bey bin Mehmed Paşa bin Hızır Paşa’nın kerîmesi Ayşe Hânım’dan doğmuş, Hacı Ahmed Çelebi de Hüseyin Beyzâde Kurd Mahmûd Bey’in kerîmesi Aynî Hânım’dan doğmuşdu. Kurdzâde Ahmed Beyle Hayreddînzâde Ahmed Çelebi evlâd-ı inâstan idiler.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya kadılığı yapmış, 1059'da [1649] ölen mevâlî (üst derece ilmiye mensubu) İbrâhim Efendi'nin oğludur. Hızır Paşazâde Mehmed Paşa'nın soyundan Kurd Mahmûd Bey'in kızı Aynî Hatun'dan doğdu. "Aynîzâde" adıyla tanındı. İlim ve bilgi edinip bazı görevlere sahip oldu.
Mehmed Paşa'nın kız tarafından torunlarından, vakıf mütevellisi Seydi Beyzâde Kurd Mehmed Bey'in ölümünden itibaren Hızır ve Mehmed Paşaların vakıflarının mütevelliliği konusunda Kurdzâde Ahmed Bey aleyhine mahkemeye başvurdu. Kâh mütevelli, kâh görevden alınmış olarak yaşadı.
1095'te [1683-84] Ahmed Bey'in ölümü üzerine yüce fermanla Hızır ve Mehmed Paşalar vakıflarına tek başına mütevelli oldu. Yedi yıl mütevellilik yapıp 1102'de [1690-91] öldü. Oldukça bilgili, cömert ve yüce gönüllü biriydi. Mehmed Paşa İmareti onun zamanında çok iyi işledi. Oğulları Mehmed, Mustafa ve Ali Beyler zeâmet sahiplerindendir. Yerine Ali Bey mütevelli oldu.
Çünkü Kurd Mehmed Bey, Hızır Paşa oğlu Mehmed Paşa'nın oğlu Mahmûd Bey'in oğlu Ali Bey'in oğlu Mehmed Paşazâde Hüseyin'in kızı Ayşe Hanım'dan doğmuştu. Hacı Ahmed Çelebi ise Hüseyin Beyzâde Kurd Mahmûd Bey'in kızı Aynî Hanım'dan doğmuştu. Kurdzâde Ahmed Bey ile Hayreddînzâde Ahmed Çelebi kız tarafından akraba (evlâd-ı inâs) idiler.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mevâlî: ilmiye sınıfında kadılık ve müderrislikte yüksek derecedeki kişiler
- mahdûm: oğul
- kerîme: kız evlat
- mutasarrıf olmak: bir göreve ya da mala sahip olmak
- evlâd-ı inâs: kız çocuklarının soyundan gelenler
- mütevellî / tevliyet: vakfı yöneten kişi / vakıf yöneticiliği
- ma'zûl: görevden alınmış
- bâ-fermân-ı âlî: padişah fermanıyla
- imâret: yoksullara yemek veren hayır kurumu
- züamâ: zeâmet sahipleri
- âlicenab: yüce gönüllü
Hızır Paşa ve Mehmed Paşa Vakıfları
Maddedeki mütevelli kavgası, Amasya'daki iki büyük vakıf etrafında döner. Mehmed Paşa külliyesinin banisi, II. Bayezid'in veziri ve şehzade Ahmed'in lalası olan Hızır Paşazâde Mehmed Paşa'dır (ö. 900/1495). Cami kapısındaki kitabeye göre yapı Muharrem 891'de [Ocak 1486] tamamlanmıştır. Külliye cami, medrese, imaret, türbe, tabhâne, zâviye, çeşme ve hazîreden oluşuyordu; bugüne cami, tabhâne olması muhtemel kanat mekânları ve türbe ulaşabilmiştir. 1939 depreminde zarar gören cami ve türbe Vakıflar Genel Müdürlüğü'nce onarılmıştır. Hüsameddin'in "imaret pek iyi işledi" cümlesi, külliyenin XVII. yüzyılın sonunda hâlâ işleyen bir yapı olduğunu gösterir; metin bunun ayrıntısını vermez. Babası Hızır Paşa'nın adını taşıyan cami ve hazîresi de bugün Hızırpaşa Mahallesi'nde Vakıflar Genel Müdürlüğü'nün sorumluluğundadır.
Mütevelli Çekişmesinin Seyri
Kitabın 4. cildinde 1048 [1638-39] yılı kayıtlarında, Hızır Paşa Vakfı mütevellisi Keyvânzâde Hızır Bey'in Bağdat Savaşı'nda şehit olması üzerine Mehmed Paşa Vakfı mütevellileri Seydî Beyzâde Kurd Mehmed ve Abdullah Beylerin Hızır Paşa vakfının mütevelliliğini de ele geçirdikleri yazılıdır. Bu madde, aynı Kurd Mehmed Bey'in ölümünden sonra başlayan davayı anlatır. Aynı ciltte Amasya kadısı olarak anılan Hayreddînzâde İbrahim Efendi, bu maddedeki Ahmed Çelebi'nin babası olabilir; ad ve soyadı örtüşür, ama metin bağlantıyı açıkça kurmaz.
Metindeki soy zincirinde iki tarafın da vakıf kurucusuna kız tarafından bağlandığı görülür: Kurd Mehmed Bey ile Ahmed Çelebi'nin her birinin annesi, Mehmed Paşa soyundan gelen bir beyin kızıdır. Mütevelliliğin kimlere ait olacağına dair vakıf şartı bu maddeden anlaşılmaz; davanın sonucunu gösteren şer'iyye sicili kaydı ise bu çalışmada incelenmedi. Ahmed Çelebi'nin ölümüyle mütevelliliğin oğlu Ali Bey'e geçtiği yazılıdır.
Ahmed Çelebi'nin oğulları Mehmed, Mustafa ve Ali Beyler ile Kurdzâde Ahmed Bey hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 180–180. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Resmî kaynaklar
- "Hızır Paşa Camii Haziresi - Amasya", T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı, Kültür Portalı, Kültür Envanteri
Kitaplar
- Mustafa Çağhan Keskin, "II. Bayezid Dönemi Amasya Çevresinde Yerel Bir Bani: Hızır Paşa Oğlu Mehmed Paşa", Art-Sanat, 5/2016, s. 63 vd.