Amasyalıdır. İbşir Paşa sadâretinde çavûşbaşı olan “Tophâneli” demekle meşhûr Amasyalı Göyükzâde Sarı Mahmûd Ağa’nın mahdûmudur. Küçük yaşında İstanbul’a gidip Tophâne civârında ikâmet etdi. Sinan Paşa Zâviyesinde ve Beşiktaş Mevlevîhânesinde zâkirbaşı olarak iştihâr etdi.
Bu esnâda mahdûmu Mahmûd Efendi sadr-ı a’zam Merzifonî Kara Mustafa Paşa’nın imâmı ve mahrem-i hâssı olduğu münâsebetle hayli nüfûz ve şöhret buldu. İbtidâ Fındıklı’da Keşfî Ömer Efendi Tekkesi şeyhi oldu. Sadr-ı müşârün-ileyhin 1095 senesi muharreminde i’dâmı üzerine münzevî olup 1100’de Tophâne civârında A’mâ Dede tekkesi şeyhi oldu. [580]
Bu meşîhatı da meşâyîh arasında hayli dedikodu uyandırdı. Şu’arâdan Rehâyî Efendi bunları hülâsa ederek meşîhatı hakkında şu kıt’a-i târîhîyyeyi söylemişdir.
Zâkir Ahmed Çelebi posta geçip şeyh olıcak
Çoğu endîşe-i târîhe düşüb yârânın
Her biri bulmak içün zevk-i tecelli-i merâm
Halka-i fikre girüb devr ider iken anın
Didi târîhini Şâhin Dede âhir dönerek⁶³
Kondu Çıblak Çelebi tekkesine A’mânın
Dört yıl kadar mezkûr tekkede icrâ-i meşihât edib, 1104 senesi evâhirinde vefât etdi. Sâlih, ma’âriften behredâr, halûk idi. Keşfî tekkesi şeyhi iken erbâb-ı hâcâtın merci’i olup “Çıplak Çelebi” demekle meşhûr oldu. Mahdûmları Şeyhülislâm Mahmûd Efendi ve hâce-gân-ı divân-ı hümâyûndan Mehmed Efendi’dir. Bunlara “Top-hânelizâde” dendi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. İbşir Paşa'nın sadrazamlığı sırasında çavuşbaşı olan, "Tophâneli" diye ünlenmiş Amasyalı Göyükzâde Sarı Mahmûd Ağa'nın oğludur. Küçük yaşta İstanbul'a gidip Tophâne çevresine yerleşti. Sinan Paşa Zâviyesi'nde ve Beşiktaş Mevlevîhânesi'nde zâkirbaşı olarak ün yaptı.
Bu sırada oğlu Mahmûd Efendi, sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın imamı ve yakın sırdaşı olduğu için epeyce nüfuz ve şöhret kazandı. Ahmed Çelebi önce Fındıklı'da Keşfî Ömer Efendi Tekkesi'nin şeyhi oldu. Adı geçen sadrazamın 1095 muharreminde [Aralık 1683] idam edilmesi üzerine inzivaya çekildi ve 1100'de [1688-89] Tophâne çevresindeki A'mâ Dede Tekkesi'nin şeyhi oldu.
Bu şeyhlik, şeyhler arasında epeyce dedikodu uyandırdı. Şairlerden Rehâyî Efendi bunları özetleyerek bu şeyhlik hakkında şu tarih kıtasını söylemiştir.
Zâkir Ahmed Çelebi posta geçip şeyh olıcak
Çoğu endîşe-i târîhe düşüb yârânın
Her biri bulmak içün zevk-i tecelli-i merâm
Halka-i fikre girüb devr ider iken anın
Didi târîhini Şâhin Dede âhir dönerek
Kondu Çıblak Çelebi tekkesine A'mânın
Anlamı: Zâkir Ahmed Çelebi şeyhlik postuna geçince dostlarının çoğu tarih bulma kaygısına düştü. Her biri amacına ulaşmanın zevkini bulmak için düşünce halkasına girip bu tarihin çevresinde dönüp dururken Şâhin Dede sonunda dönüp tarihini söyledi: Çıplak Çelebi, A'mâ'nın tekkesine kondu. Şâhin Dede, Beşiktaş Mevlevîhânesi'nde zâkirbaşı idi; dolayısıyla tarih onun ağzından söylenmiş demektir.
Anılan tekkede dört yıl kadar şeyhlik yapıp 1104 yılı sonlarında [1693] öldü. İyi, ma'rifet sahibi ve yumuşak huylu biriydi. Keşfî Tekkesi şeyhi iken ihtiyaç sahiplerinin başvuru yeri olduğundan "Çıplak Çelebi" diye ünlendi. Oğulları şeyhülislâm Mahmûd Efendi ile Divân-ı Hümâyûn hocalarından Mehmed Efendi'dir. Bunlara "Tophânelizâde" denildi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- zâkirbaşı: tekkede zikir ve ilahi okuyanların başı
- çavûşbaşı: çavuşların başı; devlet adına haberci ve elçilik görevleri gören sınıfın amiri
- mahrem-i hâss: özel sırdaş
- nüfûz: etki, söz geçirme gücü
- meşîhat: şeyhlik
- münzevî: köşesine çekilmiş, inzivada
- kıt'a-i târîhîyye: bir olayın tarihini sözcüklerin sayı değerleriyle veren kısa şiir
- erbâb-ı hâcât: ihtiyaç sahipleri
- halûk: yumuşak huylu
- hâce-gân-ı dîvân-ı hümâyûn: Divân-ı Hümâyûn'un yazı işlerinde çalışan hocalar, kalem mensupları
- posta geçmek: şeyhlik makamına oturmak
Oğlu Mahmûd Efendi ve Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
Ahmed Çelebi'nin oğlu Mahmûd Efendi, kaynaklarda İmâm-ı Şehriyârî (İmâm-ı Sultânî) diye anılan şeyhülislâmdır. İstanbul'da Tophane sakinlerinden Ahmed Ağa'nın oğlu olarak doğmuş, güzel sesi sayesinde önce Şeyhülislâm Ankaravî Mehmed Emin Efendi'nin, sonra sadrazam Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın imamlığını yapmıştır. 1094'te [1683] İkinci Viyana seferine katılmış; II. Mustafa'nın ikinci imamı olmuş, 24 Rebîülâhir 1125'te [20 Mayıs 1713] şeyhülislâm olup 8 Zilhicce 1126'da [15 Aralık 1714] azledilmiş, 2 Cemâziyelâhir 1130'da [3 Mayıs 1718] ölerek Fâtih Camii civarında defnedilmiştir. Bu bilgiler Hüsameddin'in anlatımıyla uyuşur: baba Tophane'de oturmuş, oğul sadrazamın imamı olmuştur. Fark, Hüsameddin'in babayı "Göyükzâde Sarı Mahmûd Ağa'nın oğlu" diye Amasya'ya bağlamasıdır; ansiklopedi maddesinde şeyhülislâmın dedesi anılmaz, yalnızca babasının adı Ahmed Ağa olarak geçer.
Kara Mustafa Paşa, 1683'te Viyana kuşatmasının başarısızlığıyla sonuçlanması üzerine 6 Muharrem 1095'te [25 Aralık 1683] Belgrad'da idam edilmiştir. Hüsameddin'in "1095 muharreminde idam" demesi bu tarihe uyar. Hüsameddin, oğlun sadrazamın yanındaki konumunun babaya da nüfuz kazandırdığını, sadrazamın ölümünden sonra babanın inzivaya çekildiğini yazar.
Beşiktaş Mevlevîhânesi
Ahmed Çelebi'nin zâkirbaşılık yaptığı Beşiktaş Mevlevîhânesi, Çırağan Sarayı'nın bulunduğu yerdeydi. Kaptanıderya Uhrili Hüseyin Paşa tarafından 1613'te yaptırılmış, şeyhliğine Gelibolulu Ağazâde Mehmed Dede getirilmiştir. Evliya Çelebi yapıyı denize bakan, kubbesi emsalsiz bir semâhâne olarak tarif eder. IV. Mehmed'in 1097'de [1685-86] haftada iki gün buraya gidip Mesnevî dinlediği, semâ seyrettiği yazılıdır. Mevlevîhâne 1868'de Maçka'ya, sonra Bahariye'ye taşınmıştır. Ahmed Çelebi'nin bu yapıdaki hizmetinin ayrıntısı kaynaklarda yoktur.
Bulunamayan Bilgiler
Sinan Paşa Zâviyesi, Keşfî Ömer Efendi Tekkesi, A'mâ Dede Tekkesi ve şair Rehâyî Efendi hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı. Şâhin Dede'nin Beşiktaş Mevlevîhânesi zâkirbaşısı olduğu dipnotta belirtilir. "Çıblak/Çıplak Çelebi" lakabının nasıl doğduğu metinde açıklanmaz, yalnızca lakabın Keşfî Tekkesi şeyhliği döneminde yaygınlaştığı söylenir. Kıt'anın son mısraının ebced hesabıyla verdiği yıl bu çalışmada hesaplanmadı; Hüsameddin 1100 yılını verir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 181–181. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Mehmet İpşirli, "Mahmud Efendi, İmâm-ı Şehriyârî", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 27, 2003, s. 360-361. https://islamansiklopedisi.org.tr/mahmud-efendi-imam-i-sehriyari
- Abdülkadir Özcan, "İbrâhim Paşa, Kara", TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 21, 2000, s. 329-330. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibrahim-pasa-kara
Kitaplar