Amasya’da Hazreti Pîr İlyâs Halvetî türbedârı eş-Şeyh Ali Efendi’nin mahdûmudur. Pederinin 1073’de vefâtı üzerine büyük birâderi Hacı Mehmed Çelebi Hazreti Pir’in evkâfına mütevellî ve sâhib-i terceme de türbedârı oldu.
1098’de birâderinin vefâtına binâ’en Hazreti Pîr’in evkâfına [579] mütevellî ve Gümüşlüoğlu tekkesi şeyhi oldu. 1099’da Gümüşlü Câmii kürsî şeyhi de olup 1103 senesinde vefât etdi. Ulemâ ve sulehâdan bir pîr-i Halvetî idi. Oğulları Nuh, Abdî, Ali Efendilerdir. Abdî Efendi 1139’da Nuh Efendi, 1156’da vefât edib Ali Efendi müstakîllen mütevellî, türbedâr ve şeyh olduğu halde 1163’de vefât etdi.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'da Hazreti Pîr İlyâs Halvetî türbedarı Şeyh Ali Efendi'nin oğludur. Babası 1073'te [1662-63] ölünce büyük kardeşi Hacı Mehmed Çelebi, Hazreti Pîr'in vakıflarına mütevelli, biyografisi yazılan bu kişi de türbedar oldu.
1098'de [1686-87] kardeşinin ölümü üzerine Hazreti Pîr'in vakıflarına mütevelli ve Gümüşlüoğlu Tekkesi şeyhi oldu. 1099'da [1687-88] Gümüşlü Camii kürsü şeyhi de olup 1103'te [1691-92] öldü. Âlimlerden ve erdemlilerden bir Halvetî pîri idi. Oğulları Nuh, Abdî ve Ali Efendilerdir. Abdî Efendi 1139'da [1726-27], Nuh Efendi 1156'da [1743-44] ölünce Ali Efendi tek başına mütevelli, türbedar ve şeyh olarak kaldı ve 1163'te [1749-50] öldü.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mahdûm: oğul
- türbedâr: türbenin bakımına ve ziyaretçilerine bakan görevli
- evkâf / mütevellî: vakıflar / vakfı yöneten kişi
- sâhib-i terceme: biyografisi yazılan kişi
- kürsî şeyhi: camide kürsüde ders ve vaaz veren şeyh
- ulemâ ve sulehâ: âlimler ve erdemliler
- pîr-i Halvetî: Halvetî tarikatının yol göstericisi
- müstakilen: tek başına
Pîr İlyâs Türbesi ve Gümüşlüoğlu Tekkesi
Pîr İlyâs, Halvetiliği 1406'da Amasya'ya getiren şeyhtir. Amasya'da Halvetîlere ait ilk tekke Tâciye adıyla da bilinen Gümüşlüoğlu Tekkesi'dir. Pîr İlyâs'ın türbesi Pirler Parkı içindedir ve Yukarı Pirler Türbesi diye de anılır; 1486'da Gümüşlüzâde Ahmed Bey yaptırmış, 1688'de Gümüşlüzâde İbrahim Paşa yenilemiş, 1895 depreminde yıkılınca sonradan yeniden yapılmıştır. Türbede Pîr İlyâs'ın yanı sıra damadı Pîr Celâleddin Abdurrahman, torunu Pîr Hayreddin Hızır Çelebi ve ailelerinin mezarları bulunur.
Halvetî tekkeleri üzerine yapılan bir araştırmada Gümüşlüoğlu Tekkesi şeyhleri sıralanırken Ali Çelebi'nin 1073'te [1663], el-Hâc Mehmed Çelebi'nin 1099'da [1688] öldüğü yazılır. Bu ikisi Hüsameddin'in verdiği baba ve büyük kardeşle örtüşür; ancak Mehmed Çelebi'nin ölümü Hüsameddin'de 1098'dir, yani bir yıl fark vardır. Aynı liste Mehmed Çelebi'den sonra doğrudan Mustafa Efendi'yi (ö. 1114/1702) anar, Ahmed Efendi'nin adını içermez. Bu sessizlik Ahmed Efendi'nin şeyhlik görevini yadsımaz, yalnızca listenin onu saymadığını gösterir.
Gümüşlü Camii
Gümüşlü Camii, Hükümet Köprüsü'nün karşısındaki yükseltide, 1326'da yapılmış, 1419 depreminde yıkılmış, 1491'de Defterdar Mahmut Bey'in yaptırmasıyla yeniden kurulmuş, 1612'de yangında zarar görünce onarılmış bir yapıdır. 1688'deki onarımı Gümüşlüzâde İbrahim Bey yaptırmış, camiye bugünkü adı bu onarımdan sonra verilmiştir. Ahmed Efendi'nin 1099'da [1687-88] bu camiin kürsü şeyhi olması, camiye adın verildiği ve yapının onarıldığı 1688 tarihiyle aynı döneme düşer (1099 yılı Kasım 1687 ile Ekim 1688 arasını kapsar). Hüsameddin bu iki olay arasında bir bağ kurmaz, kaynaklar da kurmaz.
Ahmed Efendi'nin oğulları Nuh, Abdî ve Ali Efendiler hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 6. Cilt, s. 180–181. amasya.bel.tr
Resmî kaynaklar
Kitaplar
- Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", Akademiar, sayı 5, Aralık 2018, s. 91–118 (Gümüşlüoğlu Tekkesi bölümü, s. 101-102).