Amasya eşrâfından es-Seyyid Hâfız Mehmed Efendi’nin mahdûmu olup tahsîl-i maârifden sonra mukâtaât kâtibi, 1217’de şehir kethüdâsı 1222’de nakîbü’l-eşrâf kâim-makâmı ve 1223’de Sivas vâlisi olan Cebbârzâde [325] Celâleddîn Mehmed Paşa’nın kâtib-i dîvânı oldu.
1227’de paşanın zaman-ı idbârında Amasya‘ya gelip 1230 senesi muharreminde hacıbaşı ve 1233 senesi muharreminde baş a’yân oldu. Üç mâh sonra Yeniçeri-Talebe vak’ası zuhûrunda tesebbübü görüldüğünden baş a’yânlıkdan azliyle Samsun’a nefy edildi. İki mâh sonra affıyla Celâleddîn Paşa’nın kethüdâsı oldu.
1236’da Paşa’nın vezâreti ref ve nefy edildiğinden Amasya‘ya gelip 1237’de meclis-i a’yân a’zâsı 1239’da baş a’yân olduysa da sene-i mezbûre recebinde yine Talebe-Yeniçeri vak’ası olup Sivas’a celbedildi. Oraya vusûlünde berâeti zâhir olduğundan Hicâz’a gitdi. 1240’da esnâ-yı avdetde vefât etdi. Meşâhir-i a’yândan, nâfizü’l-kelim, servet ü yesârı mükemmel idi. Birâderi es-Seyyid el-Hâc Mustafa Efendi’dir.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya eşrafından Seyyid Hâfız Mehmed Efendi'nin oğludur. Öğrenimini tamamladıktan sonra mukâtaât kâtibi, 1217'de [1802-03] şehir kethüdâsı, 1222'de [1807-08] nakîbü'l-eşrâf kâim-makâmı ve 1223'te [1808] Sivas valisi olan Cebbârzâde Celâleddin Mehmed Paşa'nın dîvân kâtibi oldu.
1227'de [1812] paşanın talihinin geri döndüğü sırada Amasya'ya gelip 1230 senesi Muharrem ayında [Aralık 1814] hacıbaşı, 1233 senesi Muharrem ayında [Kasım 1817] baş ayân oldu. Üç ay sonra Yeniçeri-Talebe olayı çıkınca bu olaya sebep olduğu görüldüğünden baş ayânlıktan alınıp Samsun'a sürüldü. İki ay sonra affedilerek Celâleddin Paşa'nın kethüdâsı oldu.
1236'da [1820-21] paşanın vezirliği kaldırılıp kendisi sürgün edilince Amasya'ya gelip 1237'de [1821-22] meclis-i ayân üyesi, 1239'da [1823-24] baş ayân olduysa da aynı yılın Receb ayında yine Talebe-Yeniçeri olayı çıktığından Sivas'a getirtildi. Oraya varınca suçsuzluğu anlaşıldığından Hicâz'a gitti. 1240'ta [1824-25] dönüşte yolda vefat etti. Tanınmış ayânlardan, sözü geçen bir kişiydi; serveti ve refahı tamdı. Kardeşi Seyyid Hâcı Mustafa Efendi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eşrâf: soylular, şehrin ileri gelenleri (seyyid soyundan olanlar da bu çevrede sayılır)
- mukâtaât kâtibi: mukataa (devlet gelirlerinin işletme birimi) kayıtlarını tutan kâtip
- şehir kethüdâsı: şehrin yönetiminde vali ya da ayân adına iş yürüten kâhya
- nakîbü'l-eşrâf kâim-makâmı: seyyid ve şeriflerin başkanı olan nakîbü'l-eşrâfın vekili
- zaman-ı idbâr: talihin döndüğü, gücün gerilediği zaman
- hacıbaşı: hacıların başı
- baş ayân: bir şehir ya da kazanın ayânlarının başı, yerel ileri gelenlerin en etkilisi
- tesebbüb: bir olaya sebep olma
- nefy: sürgün
- meclis-i ayân: ayânların toplandığı yerel kurul
- ref: kaldırma, düşürme
- berâet: suçsuzluğun anlaşılması
- nâfizü'l-kelim: sözü geçen, sözü dinlenen
- servet ü yesâr: mal ve refah
Cebbârzâde Celâleddin Mehmed Paşa Kimdir
Hüsameddin'in "Cebbârzâde Celâleddin Mehmed Paşa" dediği kişi, Yozgat çevresinin güçlü ayân ailesi Çapanoğulları'ndan, Süleyman Bey'in oğlu Mehmed Celâleddin Paşa olmalıdır. Bu eşleştirme tarafımızdan yapılmıştır, okunan kaynakta "Cebbârzâde" adı geçmez; ancak metindeki Sivas valiliği tarihi (1223) kaynağınkiyle uyar. III. Selim 1805'te Süleyman Bey'e Amasya sancağı mütesellimliğini, oğlu Mehmed Celâleddin Paşa'ya vezirlikle Sivas valiliğini verdi. Nizâm-ı Cedîd'in sonunda, 1807 yazında paşa Sivas'tan Diyarbekir'e nakledildi, 1808 Mart'ında yeniden Sivas valisi oldu. Rus savaşı sırasında Ruslara esir düştü; kaynak yılını vermez. Babası Süleyman Bey 1813'te öldü.
Sonraki yıllarda II. Mahmud paşayı Maraş, Erzurum, Karaman, Adana ve Rakka gibi çeşitli görevlerle Yozgat'tan uzak tuttu. 1828-1829 Rus harbinde Yenikale'nin düşmesinden sorumlu tutulan paşanın vezirliği kaldırıldı ve kendisi kapıcıbaşılıkla Tekirdağ'a sürüldü. Tanzimat döneminde Bozok ve Kayseri kaymakamlığına getirildi, 1846'da yeniden aynı göreve geldi ama aynı yıl azledildi ve 1848'de öldü.
Hüsameddin'in Verdiği Tarihler
Hüsameddin'in "1223'te Sivas valisi" kaydı, kaynaktaki Mart 1808 tayini ile örtüşür. Vezirliğin kaldırılıp paşanın sürgün edildiği yıl ise ayrılır: Hüsameddin bunu 1236'ya koyar, kaynakta bu ceza 1828-1829 savaşından sonra anılır. İki kaydın aynı olayı mı yoksa birbirinden ayrı iki azli mi gösterdiği okunan kaynaklardan anlaşılamadı. Metinde iki kez geçen "Yeniçeri-Talebe" (Talebe-Yeniçeri) olayları hakkında, okunan kaynaklarda Amasya'ya ilişkin bilgiye rastlanmadı; bu olaylar doğrulanamadı. Emîn Mehmed Efendi'nin kendisi, kardeşi Hâcı Mustafa Efendi ve babası Seyyid Hâfız Mehmed Efendi hakkında da başka kaynakta bilgi bulunamadı.
Kaynakça