Amasyalıdır. Amasya Müftüsü el-Hâc Hüseyin Efendi bin el-Hâc Ahmed Ağa bin Osmân Ağa’nın mahdûmudur. Gençliğinde İstanbul’a gidip Enderûn-ı Hümâyûn’a girdi. Orada güzel terbiye ve tahsîl görüp 1195’de bâ-rütbe-i hâcegânî Baruthâne nâzırı oldu.
1196’da mâliye tezkirecisi ve ba’dehû şehremîni olup 1203 recebinde Anadolu
muhâsebesi vekîli ve sâniyen şehremîni ba’dehû baş muhâsebeci, 1208’de rûznâme-i evvel
oldu. Ancak ba’zı yolsuz hareketlerinden dolayı Bozcaada’ya gönderildi. Senesi şevvâlinde
vâlide Sultân’ın şefâatiyle afv edilip baş muhâsebeci oldu.
1211 şevvâlinde sâniyen rûznâme-i evvel, 1212’de defter emîni 1213’de baş
muhâsebeci, 1217 rebiülevvelinde hubûbât nâzırı, 1221 zilhiccesinde Karadeniz boğazının
[327] Anadolu cânibi binâ emîni, 1222 rebîülevvelinde Darbhâne emîni oldu.
Ancak 1223 senesi cumâdelâhiresinin dördüncü günü Sultân Mustafa-i Râbi’nin
hâl’iyle Sultân Mahmûd-ı Sânînin cülûsu vak’asında azledilip iki yıl menkûbâne ikâmet etdi.
1225’de tersâne emîni, 1226’da Esma Sultân kethüdâsı oldu.
1228’de Nakşidil Vâlide Sultân kethüdâsı olarak devr-i menâsıb edib 1240’da dâr-ı
bekâya irtihâl etdi. Üsküdar’da Miskinler Mezarlığı’nda medfûndur. Afîf, müstakim, kâr-
âzmûde, sütûde-sîret bir zât idi. Mahdûmu meşâhir-i şuarâ ve ricâlden olup 1265’de vefât
eden Said Mehmed Bey’dir.
Emîn Mehmed Efendi- Hindîzâde es-Seyyid
Züamâ el-Hâc Ali Ağa bin el-Hâc Mustafa Ağa bin el-Hâc Ahmed Bey’in mahdûmu
ve yukarıda tercemesi yazılan Emîn Mehmed Efendi’nin birâderzâdesidir. Bi’t-tahsîl,
müderris, nâib ve kadı olub 1245 sâlinden sonra vefât etdi. [328] Diğer Emîr İmâmzâde es-
Seyyid Emîn Mehmed Efendi bin es-Seyyid el-Hâc Halil Efendi Sultân Bâyezîd Mektebi
muallimi ve müftü el-Hâc Ebubekir Efendi’nin müsevvidi olub 1246 hudûdunda vefât etdi.
Ferâizde mâhir, fıkha vâkıf idi. Diğer İmâmzâde eş-Şeyh Emîn Mehmed Efendi bin
Mehmed Efendi 1216’da Ebubekir Efendi’nin kasr-ı yediyle Gümüşlüzâde Câmii imâmı ve
ba’dehû Şeyh Ya’kub Efendi Tekkesi şeyhi olduğu halde 1247 hudûdunda vefât etdi. Bunlar
da ulemâdan idiler.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Amasya müftüsü Hacı Hüseyin Efendi'nin oğludur; Hüseyin Efendi Hacı Ahmed Ağa'nın, Ahmed Ağa da Osman Ağa'nın oğludur. Gençliğinde İstanbul'a gidip Enderûn-ı Hümâyûn'a (padişah sarayının iç hizmet ve eğitim kurumu) girdi. Orada iyi bir terbiye ve öğrenim görüp 1195'te [1781] hâcegân rütbesiyle barut fabrikası (Baruthâne) nâzırı oldu.
1196'da [1781-82] maliye tezkirecisi ve ardından şehremini olup 1203 Receb'inde [1789] Anadolu muhasebesi vekili, ikinci kez şehremini, sonra baş muhasebeci, 1208'de [1793-94] birinci rûznâmçe (rûznâme-i evvel) oldu. Ancak bazı yolsuz davranışlarından dolayı Bozcaada'ya gönderildi. Aynı yılın Şevval ayında vâlide sultanın aracılığıyla bağışlanıp baş muhasebeci oldu.
1211 Şevval'inde [1797] ikinci kez rûznâme-i evvel, 1212'de [1797-98] defter emini, 1213'te [1798-99] baş muhasebeci, 1217 Rebîülevvel'inde [1802] hubûbât (tahıl) nâzırı, 1221 Zilhicce'sinde [1807] Karadeniz Boğazı'nın Anadolu yakasında bina emini, 1222 Rebîülevvel'inde [1807] darphane emini oldu.
Ancak 1223 senesi Cumâdelâhir ayının dördüncü günü [28 Temmuz 1808] IV. Mustafa'nın tahttan indirilip II. Mahmud'un tahta çıkması olayında görevden alındı ve iki yıl gözden düşmüş olarak oturdu. 1225'te [1810-11] tersane emini, 1226'da [1811-12] Esma Sultan'ın kethüdâsı oldu.
1228'de [1813] Nakşidil Vâlide Sultan'ın kethüdâsı olarak görevden göreve geçip (devr-i menâsıb) 1240'ta [1824-25] ahirete göçtü. Üsküdar'da Miskinler Mezarlığı'nda gömülüdür. Namuslu, dürüst, işte denenmiş, huyu güzel bir kişiydi. Oğlu, tanınmış şairlerden ve devlet adamlarından olup 1265'te [1848-49] ölen Said Mehmed Bey'dir.
Emîn Mehmed Efendi - Hindîzâde es-Seyyid
Zeamet sahibi Hacı Ali Ağa'nın oğludur; Ali Ağa Hacı Mustafa Ağa'nın, o da Hacı Ahmed Bey'in oğludur. Yukarıda hâli yazılan Emîn Mehmed Efendi'nin kardeşinin oğludur. Öğrenim görüp müderris, nâib ve kadı oldu; 1245 yılından [1829-30] sonra vefat etti.
Bir diğeri, Emîr İmâmzâde Seyyid Emîn Mehmed Efendi'dir: Seyyid Hacı Halil Efendi'nin oğludur; Sultan Bâyezîd Mektebi öğretmeni ve müftü Hacı Ebubekir Efendi'nin müsevvidi (yazı kâtibi) olup 1246 dolaylarında [1830-31] vefat etti. Ferâizde (miras hukukunda) usta, fıkıhta bilgiliydi.
Bir diğer İmâmzâde Şeyh Emîn Mehmed Efendi, Mehmed Efendi'nin oğludur; 1216'da [1801-02] Ebubekir Efendi'nin aracılığıyla Gümüşlüzâde Camii imamı, sonra Şeyh Ya'kub Efendi Tekkesi şeyhi iken 1247 dolaylarında [1831-32] vefat etti. Bunlar da âlimlerdendi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- Enderûn-ı Hümâyûn: padişah sarayının iç hizmet ve eğitim kurumu
- bâ-rütbe-i hâcegânî: hâcegân rütbesiyle
- nâzır: bir kurumun başındaki görevli, müdür
- tezkireci: maliye yazışmalarında belge hazırlayan kâtip
- şehremîni: İstanbul şehrinin bayındırlık ve düzen işlerinden sorumlu görevli
- muhâsebe vekîli: muhasebe dairesinin vekili
- rûznâme-i evvel: günlük gelir-gider defterini tutan rûznâmçe dairesinin birinci (başkan) görevlisi
- defter emîni: devlet defterlerinin bakımından sorumlu görevli
- hubûbât nâzırı: tahıl işlerine bakan nâzır
- binâ emîni: inşaat işlerinin başındaki emin
- Darbhâne: darphane, para basılan yer
- tersâne emîni: tersane işlerinin başındaki görevli
- azl: görevden alma
- menkûbâne: talihsiz, gözden düşmüş olarak
- kethüdâ: bir kişinin ya da hanedan mensubunun işlerini yürüten kâhya
- devr-i menâsıb: görevden göreve geçme (kesin anlamı bağlamdan çıkarılmıştır)
- dâr-ı bekâya irtihâl: ölme, ahirete göçme
- afîf, müstakim, kâr-âzmûde, sütûde-sîret: namuslu, dürüst, işte denenmiş, huyu güzel
- müsevvid: taslak yazan, yazı kâtibi
- ferâiz: miras hukuku
- kasr-ı yed: elin uzanması, aracılık, yetki
Padişah Değişikliği Yılı
Hüsameddin'in verdiği gün, bir kaynaktaki 4 Cemâziyelâhir 1223 (28 Temmuz 1808) ile tam örtüşür: IV. Mustafa, III. Selim'i tahttan indiren Kabakçı Mustafa isyanından sonra, 29 Mayıs 1807'de tahta çıkmıştı; 1808'de Alemdar Mustafa Paşa'nın darbesiyle indirilince hânedanın sağ kalan son üyesi olarak II. Mahmud tahta çıkarıldı. Dizdârzâde'nin darphane eminliğine getirildiği 1222 Rebîülevvel'i, kaynakta IV. Mustafa'nın tahta çıktığı aya (21 Rebîülevvel 1222 / 29 Mayıs 1807) denk gelir; yani bu görevi III. Selim'in indirildiği günlerde aldı. Metne göre görevden alınması bir yıl kadar sonra, yeni padişahın tahta çıkışı sırasında olmuştur. Neden alındığı yazılı değildir.
Valide Sultan ve Esma Sultan Kethüdâlığı
Nakşidil Vâlide Sultan, I. Abdülhamid'in yedinci kadınefendisi ve II. Mahmud'un annesidir. Oğlunun tahta çıktığı gün (28 Temmuz 1808) vâlide sultan oldu, 8 Ağustos 1808'de vâlide alayıyla Topkapı Sarayı'na nakledildi. Siyasî gelişmelerde taraf olduğuna ya da kararlara etki ettiğine dair kayıt yoktur. 24 Şevval 1232'de (6 Eylül 1817) Beşiktaş Sahilsarayı'nda vefat etti. Dizdârzâde 1228'de (1813) onun kethüdâsı olduysa bu görev en çok 1232'ye kadar sürebilirdi; Hüsameddin görevin bitiş tarihini vermez, yalnız 1240'ta öldüğünü yazar. Kaynakta Nakşidil'in, I. Abdülhamid'in kız kardeşi Büyük Esmâ Sultan'ın cariyesi olduğu yazılıdır; "Büyük" sıfatı aynı adı taşıyan başka hânedan üyelerinin de bulunduğunu düşündürür (çıkarım). Metindeki Esma Sultan'ın kimliği belirtilmez ve 1226'daki kethüdâlığın hangi Esma Sultan'a ait olduğu belirlenemedi.
Oğlu Said Mehmed Bey ve Diğer Kişiler
Hüsameddin'in "tanınmış şairlerden ve devlet adamlarından" dediği Said Mehmed Bey (ö. 1265) hakkında okunan kaynaklarda bilgiye rastlanmadı; adı benzeyen başka kişilerin kayıtları bulundu, ancak bu Said Mehmed Bey'le ilişkileri gösterilemediği için kullanılmadı. Maddedeki Hindîzâde Emîn Mehmed Efendi'nin soyunda geçen "Mustafa Ağa bin Hacı Ahmed Bey" halkası, 362 numaralı maddedeki Hindîzâde Emîn Mehmed Efendi'nin babasıyla aynı adlardan oluşur; bu iki kişinin aynı aileden olması mümkündür, ancak metin bunu söylemez. İmâmzâde Emîn Mehmed Efendiler'in görev yaptığı Sultan Bâyezîd Mektebi, Gümüşlüzâde Camii ve Şeyh Ya'kub Efendi Tekkesi'nin hangi şehirde olduğunu Hüsameddin belirtmez; yeri okunan kaynaklardan saptanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 363–363. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar