Amasya hükümdârı olan Sultân Şâhenşâh Hân, Sultân Mes'ûd Hân'ın ikinci şehzâdesi olup pederinin vasiyyeti üzere memleket-i Dânişmendiye hükümdârı olarak Amasya'da sandalî-i hükûmete 555'de câlis olduğu gibi büyük birâderi Sultân Kılıç Arslan dahi Konya hükümdârı olmuş idi. Sultân Şâhenşâh'ın sâhibi ya'nî vezîr-i a'zamı Celâlüddevle Mahmûd bin Fetih Hân, atabegi ammizâdesi Bedreddîn Şâhenşâh bin Arslan Togmuş, emîrü'l-meclisi diğer ammizâdesi Şemseddîn Türkânşâh bin Güdül, [334] pervânesi Şerefeddîn Muhammed bin Emîr Hasan bin İltigin ve meşâhîr-i ümerâsından ya'nî ilbeglerden Şücâ'eddîn Âmûl, Bedreddîn Aydoğdı (Aytagdı) Beyler³⁵⁵ olduğu tetebbu'ât-ı kaydiyyeden anlaşılmakdadır.
Sultân Mes'ûd Hân'ın vefâtıyla beraber memâliki iki şehzâdesi arasında taksîmi, Pont ve Kapadokya kıt'asını kurtarmağa dâ'imâ fırsat arayan Bizans imparatoru Manu'el Komennus'u büyük bir ümîde düşürüp ma'iyyetine aldığı bir kuvve-i azîme ile 556 senesi evâ'ilinde Ankara üzerinden Kapadokya kıt'asına hücûm etmiş idi.
Ankara vilâyeti memleket-i Dânişmendiye'den ve binâ'en-aleyh Amasya hükümdârı Sultân Şâhenşâh'ın idâresinde bulunan memâlikden olduğu cihetle Sultân Şâhenşâh Hân derhâl ma'iyyet-i mevcûdesiyle Ankara'ya gidip birâderi olan Konya hükümdârı Sultân Kılıç Arslan Hân ile birleşerek Rûmlar ile harbe girişdi.
İki müttefik birâderin ve ma'iyyetlerinde bulunan mücâhidlerin arslan gibi savletlerine Rûmlar dayanamayıp hamiyyetli Türkler'in okları altında karmakarışık oluyorlar, kumandânlarının hemen kâffesi hâk-i helâke serilerek bunlardan imparator Manu'il'in yeğeni Yovanis ve Atakis'in başı bir mızrağın [335] ucuna takılıyor, bunu gören mücâhid Türkler'in savletleri artmakla imparator Manu'il var kuvvetiyle çalışarak ancak cânını kurtarabiliyor, bu sûretle Sultân Şâhenşâh memâlikini ta'arruz-ı a'dâdan muhâfaza ediyor idi.³⁵⁶
Tevârîh-i umûmiyyede mezkûr olan bu gazâ-yı ekberin cereyânı esnâsında Dânişmendîler, harbe iştirâk etmemekle beraber ihtilâl-i dâhilîye kıyâm ederek Malatya emîri Zülkarneyn demekle meşhûr Alp Arslan Bey bin Aynuddevle Ahmed Gâzi, memleket-i Selçûkiyye'ye hücûm etmekle "Yağı Arslan" lakabını alıyor³⁵⁷, Niksâr emîri Yağıbasan Gâzi dahi Amasya'ya bi'l-hücûm şimdiki Sivas vilâyetini umûmen zabt etmekle hükûmet-i Dânişmendiye'nin i'âde-i nüfûzuna çalışıyordu.
Yağıbasan Gâzi, ümerâ-yı Selçûkiyye'nin Ankara harbinde bulunmasından bi'l-istifâde i'lân-ı hükûmet ederek Niksâr'da ikâmet edib mahdûmu Cemâl Gâzi Bey'e Amasya ve yeğeni olup Yıldızeli'nde ikâme olunan İbrâhim Gâzi Bey'e Kayseriyye ve bunun birâderi olup Amasya kurbunda şimdiki Elvân (Ulvân) Çelebi nâhiyesinde ikâme edilen Tanun³⁵⁸ (Zünnûn) [336] Gâzi Bey'e Sivas emâretlerini tevcîh ederek ikinci def'a Dânişmendiye hükümdârı olmuşdur.
Günümüz Türkçesiyle
Amasya hükümdarı Sultan Şâhenşâh Han, Sultan Mesud Han'ın ikinci oğludur. Babasının vasiyeti üzerine Danişmendli ülkesinin hükümdarı olarak 555 yılında Amasya'da hükümdarlık makamına oturdu; büyük kardeşi Sultan Kılıç Arslan da Konya hükümdarı olmuştu. Sultan Şâhenşâh'ın sahibi, yani başvezîri Celâlüddevle Mahmud bin Fetih Han; atabeyi amcasının oğlu Bedreddin Şâhenşâh bin Arslan Togmuş; emirülmeclisi (divan başkanı) öbür amcasının oğlu Şemseddin Türkânşâh bin Güdül; pervânesi (hükümdar adına yazı ve işleri yürüten görevli) Şerefeddin Muhammed bin Emir Hasan bin İltigin; ünlü emirlerinden, yani uç beylerinden Şücâeddin Âmûl ile Bedreddin Aydoğdı (Aytagdı) Beyler'di. Bu adlar kayıtların incelenmesinden anlaşılmaktadır.
Sultan Mesud Han'ın ölümüyle ülkelerin iki oğlu arasında paylaşılması, Pont ve Kapadokya bölgesini kurtarmak için sürekli fırsat kollayan Bizans imparatoru Manuel Komnenos'u büyük bir umuda düşürdü. İmparator yanına aldığı çok büyük bir güçle 556 yılının başlarında Ankara üzerinden Kapadokya bölgesine saldırdı.
Ankara vilayeti Danişmendli ülkesindendi; dolayısıyla Amasya hükümdarı Sultan Şâhenşâh'ın yönetimindeki ülkelerden sayılırdı. Bu yüzden Sultan Şâhenşâh Han hemen elindeki kuvvetle Ankara'ya gitti, kardeşi Konya hükümdarı Sultan Kılıç Arslan Han ile birleşerek Rumlarla savaşa girişti.
İki müttefik kardeşin ve yanlarındaki gazilerin aslan gibi saldırısına Rumlar dayanamadı; yurtsever Türklerin okları altında birbirine girdiler. Komutanlarının hemen hepsi yere serildi; bunların arasında imparator Manuel'in yeğeni Yovanis ile Atakis'in başı bir mızrağın ucuna takıldı. Bunu gören Türk gazilerin saldırısı iyice kızıştı. İmparator Manuel bütün gücüyle uğraşarak ancak canını kurtarabildi. Böylece Sultan Şâhenşâh ülkelerini düşman saldırısından korumuş oluyordu.
Genel tarihlerde anlatılan bu büyük gazanın sürdüğü sırada Danişmendliler savaşa katılmadılar; üstelik iç isyana kalkıştılar. Malatya emiri, Zülkarneyn diye ünlü Alp Arslan Bey bin Aynüddevle Ahmed Gazi Selçuklu ülkesine saldırdığı için "Yağı Arslan" lakabını aldı. Niksar emiri Yağıbasan Gazi de Amasya'ya saldırıp şimdiki Sivas vilayetinin tamamını ele geçirerek Danişmendli hükümetinin etkisini yeniden kurmaya çalışıyordu.
Yağıbasan Gazi, Selçuklu emirlerinin Ankara savaşında bulunmasından yararlanarak hükümdarlığını ilan etti ve Niksar'da oturarak oğlu Cemâl Gazi Bey'e Amasya, yeğeni olup Yıldızeli'nde oturtulan İbrahim Gazi Bey'e Kayseri, onun kardeşi olup Amasya yakınında şimdiki Elvân (Ulvân) Çelebi nahiyesinde oturtulan Tanun (Zünnûn) Gazi Bey'e de Sivas emirliklerini verdi. Böylece ikinci kez Danişmendli hükümdarı oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sandalî-i hükûmet: hükümdarlık makamı, taht
- sâhib, vezîr-i a'zam: başvezir
- atabeg: şehzadelerin eğitimiyle görevli, devlette etkili büyük emir
- emîrü'l-meclis: divan toplantılarını yöneten görevli
- pervâne: hükümdar emirlerini ileten, yazışmaları yürüten görevli
- ilbeg: uç beyi, bölge beyi
- tetebbu'ât-ı kaydiyye: yazılı kayıtların taranması
- ma'iyyet: yanındaki kuvvet, maiyet
- savlet: şiddetli saldırı
- hâk-i helâk: ölüm toprağı; yere serilmek
- gazâ-yı ekber: büyük savaş
- ta'arruz-ı a'dâ: düşmanın saldırısı
- tevcîh etmek: vermek, atamak
Mesud'un Ölümünden Sonra Paylaşım
Hüsameddin, Şâhenşâh'ı babasının vasiyetiyle Amasya'da oturan Danişmendli ülkesi hükümdarı olarak gösterir. Bugünkü kaynaklarda anlatım farklıdır. Sultan Mesud'un 1155'te ölümü üzerine ülkeyi üç oğlu arasında paylaştırdığı, Kılıç Arslan'ı Konya'da sultan ilan edip küçük oğlu Şâhinşah'a Ankara, Çankırı ve Kastamonu'yu, damadı Yağıbasan'a Sivas ve çevresini, öteki damadı Zünnûn'a Kayseri ve yöresini verdiği yazılır. Başka bir kaynak, Yağıbasan'a Amasya, Ankara ve Kapadokya'nın bırakıldığını söyler. Yani bugünkü araştırmalar, Şâhinşah'ı Amasya'dan çok Ankara ve çevresiyle anar. Hüsameddin'in "Amasya hükümdarı" demesi, Şâhinşah'ın daha sonra Amasya'yı alması ya da Amasya'nın Ankara hükümdarlığına bağlı sayılması üzerine kurulmuş bir okuma olabilir; bu konu kaynaklarda açıklanmış değildir.
Kardeşler Arasındaki Gerilim ve Bizans
Kılıç Arslan maddesine göre Mesud'un ölümünden sonra kardeşler arasında anlaşmazlık çıktı; ortanca oğul Devlet yakalanıp bertaraf edildi, Şâhinşah Ankara ve Çankırı taraflarına kaçtı. Yağıbasan, yeğeni Zünnûn, Şâhinşah ve öteki Danişmendli emirleri Kılıç Arslan'a karşı bir ittifak kurdular; Bizans imparatoru Manuel de onları destekledi. Bu anlatıya göre Şâhinşah, Hüsameddin'in verdiği tabloda olduğu gibi Kılıç Arslan'ın yanında Rumlara karşı savaşan müttefik değil, çoğu zaman ona karşı kurulan ittifakın içindeki kardeştir. 1160'larda yapılan bir ittifak da Manuel, Yağıbasan ve Şâhinşah'ı bir araya getirmiştir. Hüsameddin'in Ankara'da Rumlara karşı kazanılan zafer olarak anlattığı olayı, bugünkü kaynaklarda aynı adla izlemek mümkün olmadı. Hüsameddin'in dipnotunda Ahmed Refik'in Târîh-i Umûmî adlı eserinin bu olayı 1176 yılına yerleştirdiği yazılıdır. 1176, Manuel'in büyük orduyla Anadolu'ya girdiği ve Miryokefalon'da yenildiği yıldır; yani kitaptaki anlatı o savaşın bir aşamasıyla karıştırılmış olabilir. Bu bir çıkarımdır, kaynaklarda doğrulanmamıştır.
Şâhinşah'ın Sonu
1175'te II. Kılıç Arslan, Sivas, Niksar, Komana, Tokat ve öteki Danişmendli topraklarını aldı; kaynaklara göre Zünnûn ile Şâhinşah bu sırada Bizans'a sığındılar. Şâhinşah'ın daha sonraki durumu ve ölümü hakkında burada incelenen kaynaklarda kesin bir bilgiye rastlanmadı. Hüsameddin'in ölüm tarihi hakkındaki bilgisi, sonraki maddelerde ele alınmıştır.
Yağıbasan'ın Oğulları ve Yeğenleri
Yağıbasan'ın çocukları arasında Cemâleddin Gazi'nin adı geçer; bazı tarihçiler onun asıl adının İsmail olduğunu ve Tokat ile Amasya çevresinde iki yıl hüküm sürdüğünü, 1166'da amcazadesi İbrahim tarafından bertaraf edildiğini söyler. Hüsameddin'in bu maddede Yıldızeli ve Elvân Çelebi çevresine yerleştirdiği İbrahim ile Tanun (Zünnûn), Danişmendli Melik Muhammed'in oğullarıdır. Dipnotta Elvân Çelebi nahiyesinin adı 751 tarihine kadar "Tanunözü", sonra "Zünnûnâbâd" diye anıldığı yazılıdır.
Dipnotlardaki Adlar
Dipnotta Hüsameddin, Şücâeddin Âmûl Bey'in çiftliğinin bugünkü "Miramul, Moramul" köyü olduğunu, Bedreddin Aydoğdu Bey'in çiftliğinin de bugünkü "Aydoğdu Köyü" olduğunu yazar. Bu eşleştirmeler yerel bir bilgidir; başka bir kaynakta doğrulanamadı. "Yağı"nın "düşman" anlamına geldiği ve "Alp" yerine kullanıldığı da onun yorumudur.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 334–335. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar