Behcetü't-Tevârîh ve Gülşen-i Tevârîh'de mestûr olduğu üzere esbak Amasya hükümdârı Sultân Nâsıreddîn Şâhenşâh'ın birinci şehzâdesi³⁶⁷ olup amcası Sultân Kılıç Arslan emriyle 580'de Amasya hükümdârı ve küçük birâderi Celâleddîn Sencer Şâh dahi Ankara [345] hükümdârı olarak Amasya hükûmeti iki kısma ayrılmışdır. Bunun zamânında Amasya kâdı'l-kudâtı Tâceddîn Muhammed bin Abdurrahmân el-Keşânî ve müderris-i Mes'ûdiyye Sadreddîn İsmâ'il bin Ahmed bin Abdülmecîd el-Malatî olduğu taharriyât-ı kaydiyyeden anlaşılmakdadır.
Sultân Kılıç Arslan Hân, memâlik-i Selçûkiyye'yi vefâtından mukaddem evlâdı arasında taksîm ederek Konya tahtını en küçük şehzâdesi Gıyâseddîn Keyhusrev'e teslîm etmiş idi. Bu teslîme i'tirâz eden büyük şehzâdesi Rükneddîn Süleyman Hân 588 senesi şa'bânının evâsıtında pederinin irtihâlinden sonra gelip Konya tahtgâhını zabt ederek kendine muhâlif olan ihvânını azl ve muvâfık olanlarını nasb eylediği esnâda Amasya hükûmetinden Argun Hân'ı ref' edib bunun birâderi olan Ereğli emîri Sencer Hân'ı Amasya hükûmetine nasb etmişdir.
Günümüz Türkçesiyle
Behcetü't-Tevârîh ve Gülşen-i Tevârîh'de yazıldığı üzere, daha önce Amasya hükümdarı olan Sultan Nâsıreddin Şâhenşâh'ın birinci oğludur. Amcası Sultan Kılıç Arslan'ın emriyle 580'de Amasya hükümdarı oldu; küçük kardeşi Celâleddin Sencer Şâh da Ankara hükümdarı olunca Amasya hükümeti iki bölüme ayrıldı. Onun zamanında Amasya başkadısının (kâdılkudât) Tâceddin Muhammed bin Abdurrahman el-Keşânî, Mesûdiyye müderrisinin Sadreddin İsmail bin Ahmed bin Abdülmecid el-Malatî olduğu kayıtların incelenmesinden anlaşılmaktadır.
Sultan Kılıç Arslan Han, ölümünden önce Selçuklu ülkelerini çocukları arasında paylaştırmış, Konya tahtını en küçük oğlu Gıyâseddin Keyhusrev'e bırakmıştı. Bu bırakışa karşı çıkan büyük oğlu Rükneddin Süleyman Han, babasının ölümünden sonra 588 yılı şaban ayının ortalarında gelip Konya tahtını ele geçirdi; kendisine karşı çıkan kardeşlerini görevden alıp uyum gösterenleri atadığı sırada Argun Han'ı Amasya hükümetinden kaldırdı ve onun kardeşi olan Ereğli emiri Sencer Han'ı Amasya hükümetine atadı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- esbak: önceki
- şehzâde: hükümdar oğlu, prens
- kâdı'l-kudât: başkadı
- müderris: medrese hocası
- taharriyât-ı kaydiyye: yazılı kayıtların araştırılması
- mukaddem: önce
- tahtgâh: başkent, taht merkezi
- ihvân: kardeşler
- azl, ref', nasb: görevden alma, kaldırma, atama
Argun Şah'ın Kimliği
Hüsameddin, Argun'u Şâhenşâh'ın oğlu sayar; ancak dipnotta İbn Bîbî'nin onu Kılıç Arslan'ın oğlu gösterdiğini de belirtir. Bugünkü kaynaklarda anlatı İbn Bîbî'ye daha yakındır. II. Kılıç Arslan'ın, muhtemelen 1184-85 yıllarında ülkeyi oğulları arasında paylaştırdığı ve "Nizâmeddin Argun Şah"a Amasya'yı verdiği, "Sencer Şah"a Ereğli'yi, "Berkyaruk Şah"a Niksar ve Koyulhisar'ı, Rükneddin Süleyman Şah'a Tokat ve Karadeniz'e uzanan toprakları bıraktığı yazılır. Kaynak, Kılıç Arslan'ın oğul sayısını on bir ya da on iki olarak verir. Bu paylaşım Hüsameddin'in Amasya hükümdarlarını Şâhenşâh'ın oğulları olarak anlattığı çizgiden ayrılır.
Süleyman Şah ve Amasya
Hüsameddin, Rükneddin Süleyman'ın Konya tahtını ele geçirdiğinde Argun'u kaldırdığını yazar ve bu olayı 588 şabanında, babasının ölümünden hemen sonra gösterir. Bugünkü kaynaklarda sıra farklıdır. II. Kılıç Arslan 588'de (1192) ölmüş, tahta önce küçük oğlu Keyhusrev geçmiştir. Süleyman Şah, Konya'yı kuşatıp Keyhusrev'i tahttan ayrılmaya razı ettikten sonra 592 zilkadesinde (Ekim 1196) sultan olmuştur. Süleyman Şah'ın Anadolu'da Selçuklu birliğini yeniden kurmak için önce Niksar'a, ardından Amasya'ya yürüdüğü, Niksar'ı Melik Berkyaruk'tan, Amasya'yı Melik Arslanşah'tan aldığı (1197 sonu) bildirilir. Yani kaynakta Amasya'nın alındığı kardeşin adı Arslanşah olarak geçer; Argun adı bu kayıtta yoktur. Bu fark, Amasya'da hükümdarların kısa aralıklarla değiştiğini ya da kaynakların adları karıştırdığını gösteriyor olabilir; bu bir çıkarımdır, doğrulanmış değildir.
Kılıç Arslan'ın Ölümü
Kılıç Arslan 15 Şaban 588'de (26 Ağustos 1192), oğlu Melikşah'ın elinden Konya'yı aldıktan sonra Aksaray kuşatması sırasında hastalanıp vefat etmiştir. Küçük oğlu Gıyâseddin Keyhusrev'i veliaht tayin ettiği de kayıtlıdır. Hüsameddin'in "büyük oğlun Konya tahtına itirazı" diye anlattığı olay, kaynaklarda Melikşah ile Süleyman Şah arasındaki mücadele olarak ve daha geniş bir süreye yayılarak geçer.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 338. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar