Esbak Amasya hükümdârı Sultân Mes'ûd Hân'ın üçüncü şehzâdesi olup birâderi Sultân Şâhenşâh Hân'ın irtihâlini müte'âkib 575'de Amasya hükümdârı olmuşdur. Birâderinin atabegi Bedreddîn Şâhenşâh ibni Arslan Togmuş Bey'i Niksâr emîri bulunan mahdûmu Ulug Bey'in nezdine i'zâm edib Salur soyundan Soruk Beyzâde Bahâ'eddîn Gökceğiz Bey'i atabeg nasb ederek Tâceddîn Rıdvân Bey mîrâhûru olduğu taharriyât-ı kaydiyyeden anlaşılmakdadır.
Sâbık atabeg Bedreddîn Ebû Mansûr Şâhenşâh Niksâr'da 578'de vefât eylediği seng-i mezârında mahkûk³⁶⁶ olup türbesi ittisâlinde mahdûmu Ulug Bey bir medrese binâ etdirdiği türbe-i mezkûrda bulunan târîh taşından müstebândır. Târîh taşında şu ibâre-i mahkûka "Emera bi-‘imâreti hâzihi'l-medreseti el-emîrü'l-isfehsâlâr el-ecellü'l-kebîrü'l-âlimü'l-âdilü nûrü'd-dîni ve'd-devleti Ulug bin Atabeg Ebu'l-Mekârim Şâhenşâh senete semânin ve seb'îne ve hamsu mi'etin" görülmekdedir. [344]
Amasya hükümdârı Sultân Gıyâseddîn Muhammed Hân, Amasya'da şimdiki Gümüşlüzâde Mahallesi'nde ikâmet eylediği, oraya kadîmen "Gıyâseddîn Şâh Mülkü" denmesinden istidlâl olunur. Buralarda sultân-ı müşârün-ileyhin bir medrese ve câmi inşâ eylediği mukayyed ise de Medrese-i Mes'ûdiyye gibi bu Medrese-i Gıyâsiyye'nin de binâları mürûr-ı zamân ile harâb ve mün'adim olmuşdur. Sultân Gıyâseddîn Muhammed Hân'ın târîh-i irtihâli Ahbâru'd-Düvel'de 579 Behcetü't-Tevârîh'de 580 ve Gülşen-i Tevârîh'de 584 senesi olmak üzere mestûr olup 580 senesi zabtı müreccah olduğu maznûndur.
Çünkü Sultân Şâhenşâh, büyük birâderi Kılıç Arslan ile müttefik olarak idâre-i hükûmet eylediği hâlde Gıyâseddîn Muhammed Şâh bu ittifâkı ihlâl ve büyük birâderine muhâlefet etmekle Sultân Kılıç Arslan gelip birâderini harben bertaraf eylediği zann olunmakdadır. Câmiu'd-Düvel'de mestûr olduğu üzere Kılıç Arslan, Amasya hükûmetini 580'de birâderi Şâhenşâh'ın iki oğluna i'tâ ya'nî yeğenleri arasında taksîm etmişdir.
Günümüz Türkçesiyle
Daha önce Amasya hükümdarı olan Sultan Mesud Han'ın üçüncü oğludur. Kardeşi Sultan Şâhenşâh Han'ın ölümünün ardından 575'te Amasya hükümdarı oldu. Kardeşinin atabeyi Bedreddin Şâhenşâh ibni Arslan Togmuş Bey'i, Niksar emiri olan oğlu Ulug Bey'in yanına gönderdi; Salur soyundan Soruk Beyzâde Bahâeddin Gökceğiz Bey'i atabey atadı; Tâceddin Rıdvan Bey de mîrâhur (seyisbaşı, at işleri başkanı) oldu. Bu, kayıtların incelenmesinden anlaşılmaktadır.
Önceki atabey Bedreddin Ebû Mansûr Şâhenşâh, 578'de Niksar'da öldü. Bu, mezar taşında kazılı olarak yazılıdır. Türbesinin bitişiğinde oğlu Ulug Bey bir medrese yaptırmıştır; bu da türbedeki tarih taşından anlaşılır. Tarih taşında şu kazılı ibare görülmektedir: "Emera bi-'imâreti hâzihi'l-medreseti el-emîrü'l-isfehsâlâr el-ecellü'l-kebîrü'l-âlimü'l-âdilü nûrü'd-dîni ve'd-devleti Ulug bin Atabeg Ebu'l-Mekârim Şâhenşâh senete semânin ve seb'îne ve hamsu mi'etin" ["Bu medresenin yapılmasını, başkomutan emir, en yüce, büyük, bilgin, adil, din ve devletin nuru Atabeg Ebü'l-Mekârim Şâhenşâh oğlu Ulug emretti; beş yüz yetmiş sekiz yılında" anlamında Arapça ibare].
Amasya hükümdarı Sultan Gıyâseddin Muhammed Han'ın Amasya'da şimdiki Gümüşlüzâde Mahallesi'nde oturduğu, oraya eskiden "Gıyâseddin Şâh Mülkü" denmesinden anlaşılır. Buralarda adı geçen sultanın bir medrese ve cami yaptırdığı yazılıdır; ancak Mesûdiyye Medresesi gibi bu Gıyâsiyye Medresesi'nin binaları da zamanla harap olup yok olmuştur. Sultan Gıyâseddin Muhammed Han'ın ölüm tarihi, Ahbâru'd-Düvel'de 579, Behcetü't-Tevârîh'te 580, Gülşen-i Tevârîh'te 584 olarak yazılıdır; 580 yılı kaydının daha doğru olduğu sanılmaktadır.
Çünkü Sultan Şâhenşâh, büyük kardeşi Kılıç Arslan ile müttefik olarak hükümet sürerken Gıyâseddin Muhammed Şâh bu ittifakı bozup büyük kardeşine karşı çıkmıştı. Bunun üzerine Sultan Kılıç Arslan gelip kardeşini savaşla ortadan kaldırdığı sanılmaktadır. Câmiu'd-Düvel'de yazıldığı gibi Kılıç Arslan, Amasya hükümetini 580'de kardeşi Şâhenşâh'ın iki oğluna, yani yeğenleri arasında paylaştırarak vermiştir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- esbak, sâbık: önceki, eski
- i'zâm etmek: göndermek
- mîrâhûr: hükümdarın atlarına bakan, at işlerinden sorumlu görevli
- taharriyât-ı kaydiyye: yazılı kayıtların araştırılması
- seng-i mezâr: mezar taşı
- ittisâl: bitişik olma
- müstebân: açıkça anlaşılan
- isfehsâlâr: başkomutan
- kadîmen: eskiden
- mün'adim: yok olmuş
- müreccah: daha doğru sayılan
- i'tâ etmek: vermek
Gıyâseddin Muhammed'in Yeri
Kılıç Arslan maddesine göre Mesud'un üç oğlu Kılıç Arslan, Devlet (Dolat) ve Şâhinşah adlarıyla geçer. Bu kaynak Şâhinşah'ı "küçük oğul" sayar; Hüsameddin ise Sultan Mesud'un oğulları arasında Şâhenşâh'ı ikinci, Gıyâseddin Muhammed'i üçüncü diye sıralar. Yani aynı üç oğuldan söz edilirken adlar farklıdır: bir kaynakta Devlet, öbüründe Gıyâseddin Muhammed. Gıyâseddin Muhammed'in Amasya'da hükümdarlık yaptığı ve 580 dolayında öldüğü bilgisi bugünkü kaynaklarda doğrulanamadı.
Niksar'daki Atabeg Türbesi ve Medresesi
Dipnotta Hüsameddin, mezar kitabesinin yukarıda yazıldığını belirtir; yani aynı kitabe önceki bölümlerde de anılmıştır. Atabeg Şâhenşâh'ın türbesi ile oğlu Ulug Bey'in yaptırdığı medresenin bugünkü durumu hakkında okunan kaynaklarda bilgi bulunamadı.
Gümüşlüzâde Mahallesi
Hüsameddin, Gıyâsiyye Medresesi ve camisinin bugün yok olduğunu da kendisi yazar. Bugün Gümüşlüzâde Mahallesi'nin Amasya'da hangi adla anıldığı konusunda başka kaynakta bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 337–338. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar