Sâbık Amasya hükümdârı Sultân Şâhenşâh olup 562 evâhirinde Amasya'yı harben zabt ederek Cemâl Gâzi Bey'in hükûmetine hitâm verdikden sonra mûmâ-ileyhi ta'kîbe devâm eylediği esnâda [340] tekarrüb eden İbrâhim Gâzi Bey'le kadîmen Yavaş³⁶¹ (Yuvaş) dendiği hâlde ba'dehû "Cum'a Pazarı, Âzîne Pazarı, İnepazar" denmiş olan nâhiye-i meşhûrede harbe girişdi.
Bu muhârebede İbrâhim Gâzi Bey mağlûben maktûl olduğu cihetle mahdûmu Şemseddîn İsmâ'il Bey pederinin cesedini alıp Niksâr'a firâr ve Yağıbasan Beyzâde Cemâleddîn İsmâ'il Gâzi dahi Sultân Şâhenşâh'a dehâlet etmekle Şemseddîn İsmâ'il Bey pederinin makâmında i'lân-ı istiklâl ve sultân-ı müşârün-ileyhe karşı harb etmeğe kıyâm etmiş idi.
Amasya hükümdârı Sultân Şâhenşâh Hân bu muzafferiyyetden sonra tedârikâtını ikmâl ederek 563'de Şemseddîn İsmâ'il Bey üzerine gidip Sivas'da emîr-i mûmâ-ileyhi harben ber-taraf etdikden sonra avdet ve 564'de Kayseriyye hâkimi olan Zünnûn Gâzi Bey'i def' edib Ankara, Sivas vilâyetlerinde Âl-i Dânişmend'in ufak tefek hükûmetlerine hitâm vermekle Malatya³⁶² livâsından mâ-adâ memleket-i Dânişmendiye Âl-i Selçûk'a intikâl etmişdir.
Tevârîh-i şarkiyye, Sultân Mes'ûd'un vefâtından sonra cereyân eden on senelik vekâyi'i mezc ederek muhtelif sûretde zabt etdikleri [341] görülmekdedir. Ez-cümle Ikdu'l-Cümân'da Bedreddîn Mahmûd el-Aynî 566 senesi³⁶³ vekâyi'inde diyor ki: "Bu sene Konya hükümdârı Kılıç Arslan bin Mes'ûd ile Malatya ve havâlîsi emîri Yağı Arslan bin ed-Dânişmend arasında harb-i şedîd olup Kılıç Arslan münhezim olduğu esnâda Yağı Arslan vefât etmekle birâderinin oğlu İbrâhim bin Muhammed bin ed-Dânişmend, yerine Dânişmendiye hükümdârı oldu. Bunu müte'âkib birâderi Zünnûn bin Muhammed bin ed-Dânişmend, gidip Kayseriyye'yi istîlâ ve Kılıç Arslan'ın birâderi Şâhenşâh bin Mes'ûd-ı Selçûkî dahi Ankara'yı temellük ederek aralarında kavâ'id-i sulh ve müsâlemet tekarrür etdikden bir müddet sonra Şâhenşâh bin Mes'ûd memâlik-i Dânişmendiye'yi istîlâ etmişdir".
Câmiu'd-Düvel'de Ahmed bin Lütfullâh el-Muglevî diyor ki: "Yağı Arslan bin Gümüştigin 560'da Kılıc Arslan ile harb etdikden sonra vefât etmekle birâderzâdesi İbrâhim bin Muhammed bin Gümüştigin Dânişmendiye hükümdârı oldukda birâderi Zünnûn bin Muhammed gidip Kaysâriyye'yi zabt ve temellük ederek Engûriyye hâkimi Şâhenşâh bin Mes'ûd-ı Selçûkî ile akd-i sulh eyledi. Ba'dehû oğlu İsmâ'il, ba'dehû birâderi Zünnûn bin Muhammed Dânişmendiye hükümdârı olup 564'de münkarız ve memleketleri Âl-i Selçûk'a müntakil olmuşdur".
El-Aylemü'z-Zâhir'de Mustafa Cenâbî Efendi Yağı Arslan yerinde [342] Yağıbasan bin Muhammed bin Dânişmend Ahmed Gâzi yazıyor. Bu vekâyi'in cereyânını da 562 hudûdunda gösteriyor. Hâlbuki Nizâmeddîn Yağıbasan Gâzi'nin 560 Zilhiccesi evâhirinde tanzîm edilen vakıf-nâmesinde "el-Melikü'l-Merhûm Nizâmeddîn Yağıbasan bin el-Melik İbrâhim bin el-Melik Dânişmend Ahmed Gâzi" muharrer olduğuna nazaran müşârün-ileyhin irtihâlinden az sonra tanzîm edildiği anlaşılmakdadır.
Emîr Gümüştigin Gâzi, melik-i Dânişmend Ahmed Hân'ın mahdûmu olmadığı 500 ramazân târîhli vakıf-nâmesinde musarrah ve Melik Muhammed Gâzi Bey, Melik Dânişmend'in mahdûmu olduğu Târîh-i Âl-i Dânişmend'de mestûrdur. Malatya emîri Yağı Arslan bin ed-Dânişmend, Niksâr'da Dânişmendiye hükümdârı Yağıbasan bin ed-Dânişmend'in aynı olmadığı meydândadır. Melik Cemâleddîn İsmâ'îl bin Yağıbasan'ın Amasya'da ibtidâ emîr, ba'dehû hükümdâr olduğu kuyûd-ı târîhiyyeden müstebân olup Sultân Şâhenşâh'a dehâleti evlâd ve ahfâdının Selçûkiyye zamânında emâretlerinden müstefâd olmakdadır.
Amasya hükümdârı Sultân Nâsıreddîn Şâhenşâh³⁶⁴ zamânında şimdiki Burma Minâre aşağısından ırmağa kadar olan yerlere "Şehenşâh Bahçesi" ve "Şehenşâh Mülkü" dendiği Mukaddime'de mezkûrdur. Sultân Şâhenşâh, burada bir hamâm-ı âlî ve sâ'ir mebânî inşâ etdirip iki def'asında Amasya'da on beş sene kadar hükûmet etdikden sonra Behcetü't-Tevârîh ile Gülşen-i [343] Tevârîh'in kısmen muvâfık olan zabtı üzere 575'de irtihâl-i dâr-ı bekâ etmekle³⁶⁵ yerine küçük birâderi Gıyâseddîn Muhammed Selçûkî Amasya hükûmetine isti'lâ eylemişdir.
Günümüz Türkçesiyle
Daha önce Amasya hükümdarı olan Sultan Şâhenşâh, 562 yılının sonlarında Amasya'yı savaşla ele geçirip Cemâl Gazi Bey'in hükümetine son verdikten sonra onu takibe devam ederken, İbrahim Gazi Bey ile karşılaştı. Savaş, eskiden Yavaş (Yuvaş) denen, sonradan "Cuma Pazarı, Âzîne Pazarı, İnepazar" adı verilen ünlü nahiyede yapıldı.
Bu savaşta İbrahim Gazi Bey yenilip öldürüldü. Oğlu Şemseddin İsmail Bey babasının cesedini alıp Niksar'a kaçtı; Yağıbasan Beyzâde Cemâleddin İsmail Gazi de Sultan Şâhenşâh'a sığındı. Şemseddin İsmail Bey, babasının makamında bağımsızlığını ilan etti ve sultana karşı savaşmaya kalkıştı.
Amasya hükümdarı Sultan Şâhenşâh Han bu zaferden sonra hazırlıklarını tamamlayıp 563'te Şemseddin İsmail Bey'in üzerine gitti; Sivas'ta adı geçen emiri savaşla bertaraf edip döndü. 564'te Kayseri hâkimi olan Zünnûn Gazi Bey'i de def ederek Ankara ve Sivas vilayetlerindeki Danişmendoğulları'nın küçük hükümetlerine son verdi. Böylece Malatya livası dışında Danişmendli ülkesi Selçuklulara geçmiş oldu.
Doğu tarihleri, Sultan Mesud'un ölümünden sonraki on yıllık olayları karıştırarak ve türlü biçimlerde kaydetmişlerdir. Örneğin Ikdu'l-Cümân'da Bedreddin Mahmud el-Aynî, 566 yılı olayları arasında şöyle der: "Bu yıl Konya hükümdarı Kılıç Arslan bin Mesud ile Malatya ve çevresi emiri Yağı Arslan bin Danişmend arasında şiddetli savaş oldu. Kılıç Arslan yenilirken Yağı Arslan öldü; kardeşinin oğlu İbrahim bin Muhammed bin Danişmend yerine Danişmendli hükümdarı oldu. Bunun ardından kardeşi Zünnûn bin Muhammed bin Danişmend gidip Kayseri'yi ele geçirdi, Kılıç Arslan'ın kardeşi Şâhenşâh bin Mesud-ı Selçukî de Ankara'yı mülk edindi. Aralarında barış ve uzlaşma kuralları kurulduktan bir süre sonra Şâhenşâh bin Mesud Danişmendli ülkelerini ele geçirdi."
Câmiu'd-Düvel'de Ahmed bin Lütfullah el-Muglevî şöyle der: "Yağı Arslan bin Gümüştigin, 560'ta Kılıç Arslan ile savaştıktan sonra öldü; kardeşinin oğlu İbrahim bin Muhammed bin Gümüştigin Danişmendli hükümdarı olunca, kardeşi Zünnûn bin Muhammed gidip Kayseri'yi ele geçirdi ve Ankara hâkimi Şâhenşâh bin Mesud-ı Selçukî ile barış yaptı. Sonra oğlu İsmail, sonra kardeşi Zünnûn bin Muhammed Danişmendli hükümdarı oldu; 564'te soyları tükenip ülkeleri Selçuklulara geçti."
Âlemü'z-Zâhir'de Mustafa Cenâbî Efendi, Yağı Arslan yerine Yağıbasan bin Muhammed bin Danişmend Ahmed Gazi yazıyor. Bu olayları da 562 dolaylarında gösteriyor. Hâlbuki Nizâmeddin Yağıbasan Gazi'nin 560 zilhiccesi sonlarında düzenlenen vakıfnamesinde "el-Melikü'l-Merhûm Nizâmeddin Yağıbasan bin el-Melik İbrahim bin el-Melik Dânişmend Ahmed Gazi" yazılı olduğuna göre, vakıfnamenin onun ölümünden kısa süre sonra düzenlendiği anlaşılmaktadır.
Emir Gümüştigin Gazi'nin Melik Danişmend Ahmed Han'ın oğlu olmadığı 500 ramazan tarihli vakıfnamede açıkça yazılıdır. Melik Muhammed Gazi Bey'in de Melik Danişmend'in oğlu olduğu Târîh-i Âl-i Dânişmend'de yazılıdır. Malatya emiri Yağı Arslan bin Danişmend ile Niksar'da Danişmendli hükümdarı olan Yağıbasan bin Danişmend'in aynı kişi olmadığı ortadadır. Melik Cemâleddin İsmail bin Yağıbasan'ın Amasya'da önce emir, sonra hükümdar olduğu tarihî kayıtlardan anlaşılmaktadır; Sultan Şâhenşâh'a sığınması, çocuklarının ve torunlarının Selçuklu zamanında emirliklerinden de anlaşılmaktadır.
Amasya hükümdarı Sultan Nâsıreddin Şâhenşâh zamanında, şimdiki Burma Minare'nin aşağısından ırmağa kadar olan yerlere "Şehenşâh Bahçesi" ve "Şehenşâh Mülkü" denildiği Mukaddime'de yazılıdır. Sultan Şâhenşâh burada yüksek bir hamam ve başka yapılar yaptırdı. İki dönemde Amasya'da toplam on beş yıl kadar hükümet sürdükten sonra Behcetü't-Tevârîh ile Gülşen-i Tevârîh'in kısmen uyuşan kaydına göre 575'te öldü; yerine küçük kardeşi Gıyâseddin Muhammed Selçukî Amasya hükümetini devraldı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- sâbık: önceki, eski
- harben: savaşla, zorla
- hitâm vermek: son vermek
- tevârîh-i şarkiyye: doğu tarihleri, Arapça ve Farsça tarih kitapları
- mezc etmek: karıştırmak
- dehâlet: sığınma
- münkarız: soyu tükenmiş, sona ermiş
- münhezim: bozguna uğramış
- kavâid-i sulh ve müsâlemet: barış ve uzlaşma kuralları
- kuyûd-ı târîhiyye: tarihî kayıtlar
- müstebân: açıkça anlaşılan
- hamâm-ı âlî: yüksek, görkemli hamam
- mebânî: yapılar
- livâ: sancak, idari bölge
Danişmendli Ülkesinin Selçuklulara Geçişi
Danişmendli hanedanının sonu bugünkü kaynaklarda şöyle özetlenir: Yağıbasan'ın 1164'teki ölümünden sonra hanedan mensupları arasında mücadele çıktı. II. Kılıç Arslan bu karışıklıktan yararlanarak 1165'te Elbistan'dan başlayarak Danişmendli topraklarını almaya girişti; 1168'de Zünnûn üzerine yürüdü, Kayseri ve Zamantı'da Danişmendli hakimiyeti 1169'da, başka rivayetlerde 1171 veya 1173'te sona erdi. Zünnûn kısa süre Sivas'ı da elinde tuttu (1172-1175); 1175 yazında Kılıç Arslan Sivas, Niksar, Komana ve Tokat'ı ele geçirdi, Malatya kolu ise 1178'e kadar sürdü. Hüsameddin'in anlattığı, Şâhenşâh'ın 563-564'te Danişmendli ülkesini bitirmesi tablosu, bu anlatıda yer almaz; bugünkü kaynaklar bu işi Sultan Kılıç Arslan'a bağlar. Hüsameddin'in aktardığı eski kaynaklar (Aynî, Muglevî) ise Danişmendli ülkesinin Şâhenşâh'a ya da Selçuklulara geçişini 564 dolayında gösterir; tarihler ve kişiler birbirini tutmaz.
Tarih Karışıklığı ve Dipnotlar
Hüsameddin, aktardığı kaynaklarda aynı olayların farklı yıllara ve farklı adlara bağlandığını kendisi de görür. Dipnotta Aynî'nin verdiği 566 tarihinin 556'dan yanlış olabileceğini yazar, çünkü 566'da ne Yağı Arslan ne de Yağıbasan hayattadır. Bir başka dipnotta Malatya'nın Dânişmendli emiri Fahreddin Kâsım'ın 565'te, yerine geçen kardeşi Ferîdun'un 567 veya 573'te öldüğünü ve Malatya sancağının da Selçuklulara geçtiğini yazar. Bugünkü kaynak ise Malatya'da Kasım'ın 1171'de bir düğün gününde attan düşerek öldüğünü, kardeşi Efridun'un tahta geçirildiğini ve Malatya kolunun 1178'e kadar sürdüğünü bildirir; tarihler aynı değildir. Yani Hüsameddin'in bu maddedeki tarihleri bugün kabul edilen sıralamayla bire bir örtüşmez.
Şâhenşâh'ın Ölümü
Hüsameddin, Şâhenşâh'ın 575'te öldüğünü, kaynaklardan bazılarının bunu yanlışlıkla 675 yazdığını söyler. Bugünkü araştırmalarda bu tarihi doğrulayan bir kayda rastlanmadı. Şâhinşah ile ilgili ansiklopedik kaynaklar onu Ankara ve Çankırı çevresindeki melik olarak anar ve Yağıbasan'ın 1164'te yanında öldüğünü yazar; 1175'ten sonra ise Zünnûn'la birlikte Bizans'a sığındığını bildirir. Yani Şâhinşah'ın Amasya'da on beş yıl hükümet sürdüğü ve 575'te öldüğü bilgisi başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Şehenşâh Bahçesi ve Mülkü
Hüsameddin, bugünkü Burma Minare'nin aşağısından ırmağa kadar olan yerlerin eskiden "Şehenşâh Bahçesi" ve "Şehenşâh Mülkü" diye anıldığını yazar ve burada Şâhenşâh'ın bir hamam ve başka yapılar yaptırdığını ekler. Hüsameddin bunu Mukaddime'ye dayandırır; yapıların bugüne ulaşıp ulaşmadığına dair başka kaynaklarda bilgi bulunamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 2. Cilt, s. 336–337. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar