Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · İKİNCİ BÂB · BİRİNCİ FASIL
Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 7. Cilt, s. 384 • Hazırlayan: Prof. Dr. Safi ARPAGUŞ- Prof. Dr. Ahmet Hakkı TURABİ
Amasya vâlisi Tuğrâk Bey’in mahdûmu yâhût dâmâdı olup İshâk Baba mücâdelesinde dîn ü millet tarafdârı olarak kanlı muhârebelere girdi. Babâiyye ordusunun inhizâmında büyük hizmetler gördü. Meşâhîr-i ümerâdan oldu.
640’da Bâycu Noyin muhârebesine de iştirâk etdi. Saltanât-ı Selçûkiyyeyi takviye uğrunda çalışıp 654’de [399] ber-hayât görüldü. Ba’dehû vefât etdi. Mahdûmları Tuğrul, Tûlî, Bayat Beyler’dir. Bunlara ve evlâdına İnaçoğuları dendi.
Amasya valisi Tuğrak Bey'in oğlu ya da damadı olup İshak Baba çatışmasında din ve devlet tarafını tutarak kanlı savaşlara girdi. Babâî ordusunun bozguna uğratılmasında büyük hizmetler gördü. Tanınmış emirlerden oldu.
640'ta [1242-43] Baycu Noyan savaşına da katıldı. Selçuklu devletini güçlendirme uğrunda çalışıp 654'te [1256-57] sağ olarak görüldü. Sonra öldü. Oğulları Tuğrul, Tûlî ve Bayat Beylerdir. Bunlara ve çocuklarına İnaçoğulları denildi.
Metindeki "İshak Baba mücadelesi", 1240 Babaî İsyanı'dır. Anadolu Selçuklu Sultanı II. Gıyâseddin Keyhusrev zamanında patlayan isyanın başında Baba İshak vardı; Baba İshak, Amasya yakınlarındaki Çat köyünde (bugünkü İlyas) zâviye kurmuş olan şeyhi Baba İlyas'ın halifesiydi. İsyan Kefersud'da başladı, kısa sürede Orta Anadolu'ya sıçradı. Baba İlyas Selçuklu kuvvetlerince Amasya'da kuşatılıp yakalandı ve idam edildi; Baba İshak ise intikam için Konya üzerine yürürken Kırşehir yakınındaki Malya Ovası'nda yenilip öldürüldü. Kaynaklar burada ayrılır: Amasya yazıtlarını inceleyen bir çalışma, İsyanın elebaşı olarak anılan Baba İshak'ın Amasya'da kale burcunda kent subaşısı Hacı Mübârizeddin Armağan tarafından idam edildiğini yazar. Hüsameddin'in kendi anlatısında Tuğrak Bey, Baba İlyas'a mürit olduğu hâlde Baba İshak'ın Amasya'daki faaliyetlerine izin vermemiştir.
Maddede İnaç Bey, bu çatışmada devletin yanında yer alan ve Babaîler'in dağıtılmasında hizmeti geçen emirlerden biri olarak anılır. Metin onu Amasya valisi Tuğrak'ın oğlu ya da damadı olarak gösterir. Hüsameddin'in İnekler Türbesi'ni anlatırken Tuğrak'ın oğlu olarak andığı Şemseddin İnaç'la aynı kişi olması akla yakındır, ancak bu maddenin başlığında lakap Şerefeddin diye verilmiştir; iki lakabın aynı kişiye mi, iki ayrı kişiye mi ait olduğunu belirleyemedik.
Tuğrak Bey, I. Alâeddin Keykubad döneminde Amasya'da vali olan emirdir. Amasya'daki Tuğrakiye Mescidi ya da Medresesi'nin 631 [1233-34] tarihli kitabesinde emîr-i şikâr (av emiri) Hacı Tuğrak adıyla anılır; bu çalışmaya göre 632'de [1234-35] ölmüştür. Medrese bugün yoktur. Hemen yanında bulunan türbede Tuğrak Bey'in, oğlu Şemseddin İnanç Bey'in, torunu İzzeddin Balaban'ın ve diğer soyundan gelenlerin gömülü olduğu, türbenin başlangıçta İnanç Türbesi diye anılırken zamanla halk söylentileri yüzünden İnekler Türbesi adını aldığı belirtilir. Hüsameddin bu halk anlatısını (Nuh Tufanı ve inekler hikâyesi) da kaydeder.
Baycu Noyan'ın Anadolu Selçuklu ordusunu yendiği Kösedağ Savaşı kaynaklarda 641'de [1243] gösterilir; Hüsameddin 640 yazmıştır. Aradaki bir yıllık fark, onun başka bir çatışmayı mı kastettiğini, yoksa tarihi biraz farklı mı verdiğini gösteriyor, belirleyemedik. Savaştan sonra Selçuklu vezirinin Amasya'ya kaçtığı kaydedilir.
İnaç Bey'in oğulları Tuğrul, Tûlî ve Bayat Beyler ile İnaçoğulları adına dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Birincil kaynaklar
Akademik çalışmalar