Harezm Türkmenleri’nden ümerâdan Artuk Bey’in kölesi olup onun hizmetinde tefeyyuz ederek ümerâdan oldu. Ba’dehû Melik Dânişmend Ahmed Gâzi hizmetine girip Rumlar’a karşı açılan gazâlarda hayli yararlığı görüldü.
Rûm İmparatoru Alparslan Selçûkî’ye karşı Malazgirt Ovası’nda yaptığı muhârebede kendisi esîr ve ordusu perîşân olduğunda Melik Gâzi ile Sivas’a doğru akınlar [392] yaptı. Akıncılar Serdârı olarak Melik Gâzi Dânişmend’in fütûhâtını teshîle çalışdı.
Bir aralık Rumlara esîr olup mukayyeden Amasya’ya getirilip Harşena Kalesi’nde habs edildi. Burada Amasya vâlisi Şattat, Jutatiyusun kızı Efrûmiye Bânû hüsn ve şecâatine meftûn olduğundan bunun muâvenetiyle her ikisi de firâr ve Melik Gâzi ordusuna iltihâk etdi.
Ba’dehû ihtidâ eden Efrûmiye Bânûyu tezevvüc ederek Melik Gâzi’nin vezîr ve serdârı oldu. Tokat, Niksar, Turhal (Keşan) beldelerini fethederek Amasya’nın fethinde pek büyük himmetler etdi. Şâyân-ı hayret yiğitlikler gösterdi.
Melik Gâzi’nin vefâtından sonra şehzâdesi Melik İsmâîl Gâzi’nin vezîr ve serdârı olup ehl-i salîb muhârebelerinde müşârün-ileyh ile beraber bulundu. 512 hudûdunda irtihâl-i dâr-ı bekâ ederek el-yevm İltekîn denilen mevki’e defn edildi. Orada türbesi vardır. [393]
Gâyet şecî’, mücâhid, gâzî-i zîşân idi. Vaktiyle medfeni olan İltekîn Türbesinin etrâfında hâneler, bağlar, bahçeler inşâ edilerek orası mükemmel ve gâyet ma’mûr bir kasaba hâlini almışdı. İltekîn Kasabası’nda yazılan kitaplardan “Şerh-i Çağmînî” İstanbul kütüphânelerinde görüldü.
Müşârün-ileyhin mahdûmları Sehmüddevle Ahmed, Hüsâmüddevle Hasan, Cenâhüddevle Hüseyin Gâziler’in terâcim-i ahvâli ve sülâlesi mevki’lerinde yazılır. Merzifon’da Sehmüddevle Köyü Ahmed Gâzi’nin çiftliği idi. Emîr Hasan Alanı da Hüsâmüddevle’nin çiftliğidir.
Târîh-i Âl-i Dânişmend nâmıyla ma’rûf olan târîhde emîr-i müşârün-ileyhin şöhreti Ârtûhî diye mestûrdur. Fakat Halfet Gâzi bu târîhte mahdûmu olmak üzere gösterilmiş ise de müşârün-ileyhin ele geçen vakfiyesinde mahdûmu olmadığı anlaşıldı.
Gerek bu târîhden ve gerek tevârîh ve kuyûd-i umûmiyyeden hulâsa edilen terceme-i hâli sarîhan gösteriyor ki Amasya’da İltekîn [394] adıyla anılan yer, Vâzıh Efendi’nin zannetdiği gibi Artin Manastırı değildir. Vaktiyle orada İltekîn Medresesi yâdedilen bir medrese kaydı da görüldü. Evlâdından biri tarafından yapılmış olması melhûzdur.
Günümüz Türkçesiyle
Harezm Türkmenleri'nden emirlerden Artuk Bey'in kölesi olup onun hizmetinde yetişerek emirlerden oldu. Sonra Melik Dânişmend Ahmed Gâzi'nin hizmetine girdi ve Rumlar'a karşı açılan gazalarda hayli yararlılık gösterdi.
Rum İmparatoru'nun Selçuklu Alparslan'a karşı Malazgirt Ovası'nda yaptığı savaşta kendisi esir düşüp ordusu darmadağın olunca, Melik Gâzi ile birlikte Sivas'a doğru akınlar yaptı. Akıncılar Serdarı olarak Melik Gâzi Dânişmend'in fetihlerini kolaylaştırmaya çalıştı.
Bir ara Rumlar'a esir düşüp zincirli olarak Amasya'ya getirildi ve Harşena Kalesi'nde hapsedildi. Burada, Amasya valisi Şattat'ın (Jutatiyus'un) kızı Efrûmiye Bânû onun güzelliğine ve yiğitliğine vurulduğundan, bu kızın yardımıyla ikisi de kaçıp Melik Gâzi'nin ordusuna katıldı.
Sonra Müslüman olan Efrûmiye Bânû ile evlenerek Melik Gâzi'nin veziri ve serdarı oldu. Tokat, Niksar, Turhal (Keşan) kasabalarını fethetti ve Amasya'nın fethinde çok büyük gayret gösterdi. Şaşılacak yiğitlikler sergiledi.
Melik Gâzi'nin ölümünden sonra oğlu Melik İsmâîl Gâzi'nin veziri ve serdarı olup Haçlılar'la yapılan savaşlarda onunla birlikte bulundu. 512 dolaylarında [1118-19] öldü ve bugün İltekîn denilen yere gömüldü. Orada türbesi vardır.
Çok cesur, mücahit, şanlı bir gaziydi. Vaktiyle gömülü olduğu İltekîn Türbesi'nin çevresinde evler, bağlar, bahçeler yapılarak orası düzenli ve çok bayındır bir kasaba hâline gelmişti. İltekîn Kasabası'nda yazılan kitaplardan "Şerh-i Çağmînî" İstanbul kütüphanelerinde görüldü.
Adı geçenin oğulları Sehmüddevle Ahmed, Hüsâmüddevle Hasan, Cenâhüddevle Hüseyin Gâziler'in hal tercümeleri ve soyu, kendi yerlerinde yazılır. Merzifon'daki Sehmüddevle Köyü Ahmed Gâzi'nin çiftliğiydi. Emîr Hasan Alanı da Hüsâmüddevle'nin çiftliğidir.
Dânişmendliler tarihi diye bilinen tarihte emirin şöhreti Ârtûhî diye yazılıdır. Bu tarihte Halfet Gâzi onun oğlu olarak gösterilmişse de, adı geçenin elde bulunan vakfiyesinde oğlunun olmadığı anlaşıldı.
Gerek bu tarihten gerekse çeşitli tarihlerden ve genel kayıtlardan özetlenen hal tercümesi açıkça gösteriyor ki Amasya'da İltekîn adıyla anılan yer, Vâzıh Efendi'nin sandığı gibi Artin Manastırı değildir. Vaktiyle orada İltekîn Medresesi diye anılan bir medrese kaydı da görüldü. Çocuklarından biri tarafından yapılmış olması akla yakındır.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mukayyeden: zincirli olarak, bağlı hâlde
- esîr: tutsak
- perîşân: dağılmış, darmadağın
- serdâr: komutan, başkomutan
- akıncı: sınırın ötesine baskın ve keşif için çıkan atlı birlikler
- fütûhât: fetihler
- teshîl: kolaylaştırma
- ehl-i salîb: Haçlılar
- irtihâl-i dâr-ı bekâ: ölüm, ebedî yurda göç
- terâcim-i ahvâl: hal tercümeleri, yaşam öyküleri
- mestûr: yazılı, kayıtlı
- melhûz: akla yakın, sezilen
Amasya'nın Fethi ve İltekin
Amasya'nın Türkler tarafından ne zaman fethedildiği kesin bilinmez; ilk Türk yönetiminin Danişmendliler döneminde kurulduğu kabul edilir. Danişmend Gazi'nin maiyetindeki emirler arasında Çavuldur, Tursan, Kara Doğan, Osmancık, İltekin ve Karatekin gibi adlar sayılır. Amasya Fatihi sıfatıyla anılan İltekin Gazi için yerel kaynaklarda ve araştırmalarda fetih tarihi 1075 verilir. Şehrin yakınındaki Çağlayan Köprüsü'nün Danişmendli emiri İltekin Gazi tarafından 1076'da yaptırıldığı yazılır; köprü uzun yıllar halk arasında İltekin Köprüsü diye anılmıştır. Köprü altı yuvarlak kemer üzerine oturur.
Hüsameddin'in İltekin'in ölümünü 512 [1118-19] dolaylarına koyması, bu 1075-1076 tarihleriyle yan yana düşünüldüğünde kırk yılı aşan bir süre demektir. Danişmend Gazi'nin kesin tarihi bilinmez, yaklaşık 1085'te öldüğü sanılır; yerine oğlu Gümüştegin geçmiştir. Hüsameddin'in "Melik Gâzi" dediği kişinin Danişmend Gazi mi, oğlu mu olduğu, ona bağlı "Melik İsmâîl Gâzi"nin kim olduğu okuduğumuz kaynaklarda belirlenemedi. Bu yüzden İltekin'in iki hükümdara birden vezirlik edip Haçlı savaşlarına katıldığı anlatısı, doğrulanabilen bir tarih çerçevesine oturtulamadı.
Efrûmiye Hikâyesi
İltekin'in Harşena Kalesi'nde tutsak edilmesi ve valinin kızı Efrûmiye'nin yardımıyla kurtulması, Dânişmendnâme'de anlatılan olaylara benzer. Bu destanî eserde Dânişmend Gazi, Yeşilırmak havzasını fethederken en son Harşana (Amasya) Kalesi'ni alır; kalenin sahibinin kızı Efromiya, Müslüman olup Artuhi adlı bir gazi ile evlenen yenilmez bir kadın savaşçıdır. Dânişmendnâme tarihî bir kaynak sayılmaz; ilk eleştirmenlerden biri Yeşilırmak havzasındaki fetihlerin aslında Artuk Bey'e ait olduğunu, destandaki Artuhi'nin bu gerçeğin yansıması olduğunu savunmuştur. Hüsameddin'in İltekin'i "Artuk Bey'in kölesi" ve "Ârtûhî" olarak anması, kendi kullandığı tarihin bu destan geleneğinden beslendiğini düşündürür. Bu bir çıkarımdır. Hikâyedeki kişilerin (Şattat, Jutatiyus) tarihî kimlikleri doğrulanamadı.
İltekin Mevkii
Hüsameddin'in birinci ciltte yazdığına göre Amasya'nın Karaman Dağı eteğindeki bağ ve bayırlar toptan "İltekin" diye anılır; mevkiin gerisinde bir kale kalıntısı gösterilir. Aynı eserde İltekin Türbesi, dört taş direk üzerine oturan taş bir kubbe olarak tarif edilir; içinde İltekin ile oğlu Hüsâmüddevle Hasan Gazi'nin yattığı, türbenin eskiden her yıl şaban ayının başında ziyaret edildiği belirtilir. Türbenin bugünkü durumunu okuduğumuz kaynaklardan öğrenemedik. "İltekin Medresesi" ve Merzifon'daki Sehmüddevle Köyü ile Emîr Hasan Alanı'na dair ayrı bir kayda da rastlamadık.
Vâzıh Efendi'nin kimliğine ve Artin Manastırı iddiasına ilişkin bir kaynak da bulamadık; Hüsameddin onun bu görüşünü reddetmektedir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 382–383; aynı eser, 1. Cilt, s. 85–87 ve 185–186 (İltekin mevkii ve türbesi). amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Abdülkerim Özaydın, "Dânişmend Gazi", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/danismend-gazi
- Abdülkerim Özaydın, "Dânişmendliler", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/danismendliler
- Ahmet Yaşar Ocak, "Dânişmendnâme", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/danismendname
- İlhan Şahin, Feridun Emecen, "Amasya", TDV İslâm Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/amasya
- Hasan Telli, "Meşihat Arşivi'ne Göre Amasya Müderrisleri", Afyon Kocatepe Üniversitesi İslami İlimler Dergisi, 2024.
Resmî kaynaklar
- T.C. Amasya Valiliği, "Köprüler" sayfası, Çağlayan (İltekin Gazi) Köprüsü maddesi.