AMASYA 05

Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar · BİRİNCİ BÂB · ONUNCU FASIL · AMASYA TÂRÎHİ'NDEN ÜÇÜNCÜ DEVRE BAKİYYESİ

İshâk Paşa

Ansiklopedi · Amasya Tarihi, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 648–649 • Hazırlayan: Prof. Dr. Mehmet ARSLAN

Özgün Metin

Ahıshalıdır. Gürcü vüzerâdan olup 1157 rebî'ulâhirinin on ikisinde Amasya mutasarrıfı ve Anahdar ağası Hacı Mehmed Ağa Amasya mütesellimi oldu. Çünkü İshâk Paşa gâyet pîr olduğundan Amasya'ya gelemedi. Cemâziyelevvel gurresinde Fazlıoğlu'nun azliyle Hoca Paşazâde Hacı Ömer Ağa bin Osmân Bey şehir kethüdâsı oldu. Bu ayda mutasarrıfa Çıldır eyâleti verildi.

Araştırma Makalemiz Editör: Mevlüt Erdem Öztürk

Günümüz Türkçesiyle

Ahıskalıdır. Gürcü asıllı vezirlerdendir. 1157 [1744] yılı rebiülahir ayının on ikisinde Amasya mutasarrıfı oldu; Anahtar ağası Hacı Mehmed Ağa da Amasya mütesellimi oldu. Çünkü İshak Paşa çok yaşlı olduğundan Amasya'ya gelemedi. Cemaziyelevvel ayının ilk günü Fazlıoğlu görevden alınarak yerine Hoca Paşazade Hacı Ömer Ağa bin Osman Bey şehir kethüdası oldu. Aynı ay içinde mutasarrıfa Çıldır eyaleti verildi.

Açıklamalar ve Araştırma

Metindeki Eski Kelimeler

  • vüzerâ: vezirler
  • gâyet pîr: çok yaşlı
  • eyâlet: beylerbeyinin yönettiği, birkaç sancaktan oluşan büyük yönetim birimi

Ahıska Atabeklerinden Büyük İshak Paşa

Hüsameddin'in "çok yaşlı olduğu için Amasya'ya gelemedi" dediği vezir, Ahıska ve Çıldır'ı kuşaklar boyu yöneten, Gürcü kökenli Atabek (Samtshe atabeyleri) ailesinden gelen İshak Paşa'dır. Çıldır eyaleti 1579'da kurulduğunda ilk beylerbeyi, Müslüman olup Mustafa adını alan bu ailenin bir üyesi Menûçihr olmuştu; eyalet sonraki yüzyıllarda da çoğunlukla aynı ailenin elinde kaldı. İshak Paşa'nın Çıldır beylerbeyliği 1695'te başlamış ve arada kesintiler olmakla birlikte 1748'e kadar, yani elli yılı aşkın bir süre devam etmiştir. Mehmet Kazdal, bu uzun idare süresi içinde İshak Paşa'nın önce yerel, sonra Batı Gürcistan'daki Açıkbaş (İmereti) gibi beyliklerle ilişkileriyle bölgesel bir figüre dönüştüğünü belirtir. Bu bilgiler, Hüsameddin'in 1744'te paşayı "gâyet pîr" diye nitelemesini açıkça doğrular.

Yerel kaynaklara göre İshak Paşa 1701-1737 arasında Çıldır valiliği yapmış, Tiflis eyaletinin yönetimi de kendisine verildiği için her iki eyaleti Çıldır'dan idare etmiştir. 1737-1744 arasında eyaleti oğlu Vezir Yusuf Paşa yönetmiş, 1744'te İshak Paşa yeniden Çıldır valisi olmuş ve 1748'e kadar bu görevde kalmıştır. Hüsameddin'in "eski Tiflis valisi" sıfatı ve Amasya'dan hemen sonra Çıldır'a geçtiğini bildiren kaydı bu sıralamayla tam olarak uyuşur. Aynı kaynaklar onun yüz yaşını geçtikten sonra öldüğünü de kaydeder; bu rakam belgeyle doğrulanamadı, ancak yarım asrı aşan valilik süresi onun gerçekten çok uzun yaşadığını gösterir.

Bir Ad Karışıklığı

Arşiv belgelerine dayanan bir çalışmada, 1744 yılında Kars seraskeri Ahmed Paşa'nın emrine verilen paşalar arasında "Trabzon Valisi Vezir İshak Paşa" da sayılır. Amasya'yı elinde tutan İshak Paşa'nın aynı yıl içinde Trabzon ile de ilişkilendirilmiş olması mümkündür, fakat bunu kesin olarak söylemek için yeterli bilgi yoktur. Bu ailenin adı tarihçileri başka bir yerde de yanıltmıştır. Doğubayazıt'taki ünlü İshak Paşa Sarayı'nı yaptıran İshak Paşa, bizim vezirimizden çok sonra, XVIII. yüzyılın son çeyreğinde yaşamış başka bir kişidir. Aynı adı taşıyan torunlardan biri olan Küçük İshak Paşa ise 1790'da kısa bir süre Çıldır valisi olmuştur. Bu adaşlar bazı eserlerde birbirine karıştırılmıştır; arşiv belgelerine dayanan yeni araştırmalar Çıldır valisi İshak Paşa ile Bayezid sancakbeyi İshak Paşa'nın ayrı kişiler olduğunu göstermiştir.

Maddede adı geçen Hoca Paşazade Hacı Ömer Ağa ile Anahtar ağası Hacı Mehmed Ağa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 648–649. amasya.bel.tr

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

4. Cildin Bakiyyesi içindekiler