Köprülüdür. 1151 cemâziyelevvelinin on dokuzuncu günü ikinci def'a Amasya mutasarrıfı olup Vidin ordusuna me'mûr olduğundan Köprü a'yânı Torun Ya'kûb Ağa Amasya mütesellimi ve züamâdan Genç Alî Bey alaybeyi oldu.
Cemâziyelâhirin ibtidâlarında Amasya'da Mahmûd Çelebi Tekkesi ittisâlinde bir medrese yapan Amasya müftüsü Antepli Hacı Kara Osmân Efendi vefât edip Halfet Gâzi müderrisi Taşâbâdlı Hacı Hâfız Ahmed Efendi Amasya müftüsü oldu.
Receb gurresinde Anadolu sadâreti ma'zûlü Amasyalı Hacı İbrâhim Efendi arpalık vechile Amasya kadısı olup tarafından Iydîzâde Abdurrahîm Efendi nâ'ibi ve şa'bânda mutasarrıf şehîd oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. 1151 yılı Cemaziyelevvel ayının on dokuzuncu günü [4 Eylül 1738] ikinci kez Amasya mutasarrıfı oldu; Vidin ordusunda görevli olduğundan Köprü âyanından Torun Yakub Ağa Amasya mütesellimi, zeamet sahiplerinden Genç Ali Bey de alaybeyi oldu.
Cemaziyelâhir ayının başlarında, Amasya'da Mahmud Çelebi Tekkesi'nin bitişiğinde bir medrese yaptırmış olan Amasya müftüsü Antepli Hacı Kara Osman Efendi öldü; Halfet Gazi (Medresesi) müderrisi Taşabadlı Hacı Hâfız Ahmed Efendi Amasya müftüsü oldu.
Recep ayının ilk günü, Anadolu kazaskerliğinden azledilmiş olan Amasyalı Hacı İbrahim Efendi arpalık olarak Amasya kadısı oldu; onun tarafından Iydîzâde Abdurrahîm Efendi naip tayin edildi. Şaban ayında mutasarrıf şehit oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- def'a: kez, defa
- me'mûr olmak: görevlendirilmek
- züamâ: zeamet (büyük dirlik) sahipleri
- ittisâl: bitişik, yanı başı
- Anadolu sadâreti ma'zûlü: Anadolu kazaskerliğinden azledilmiş kişi
- arpalık vechile: geçimlik olarak verilen görev; işi bir naip yürütür
- tarafından nâ'ib: kadının kendi adına tayin ettiği vekil
İbrahim Paşa'nın İkinci Mutasarrıflığı
Bu madde, Hüsameddin'in bir buçuk yıl önce 1149 Zilhicce'sinde [Nisan 1737] Amasya'ya mutasarrıf olarak andığı Köprülü Dedezâde İbrahim Paşa'nın ikinci tayinini kaydeder. Mütesellimin yine aynı kişi, Köprü âyanından Torun Yakub Ağa olması, paşanın Amasya'yı her iki tayininde de kendi memleketinden bir yakını eliyle yönettiğini gösterir. Arada geçen sürede sancak, Rumeli'de kale muhafızlığına gönderilen Niksarlı Seydî Gâzî Paşa'ya verilmişti. Kısa aralıklarla değişen bu tayinler, savaş yıllarında Amasya gibi sancakların cephedeki paşalara geçimlik olarak dağıtıldığını ve şehrin asıl yönetiminin mütesellim ile âyanda kaldığını açıkça ortaya koyar. İbrahim Paşa'ya dair başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Vidin Ordusu ve 1738 Savaşları
Paşanın görevli olduğu "Vidin ordusu", 1737'de başlayan Osmanlı-Avusturya savaşında Tuna cephesinin batı kanadını tutan kuvvettir. Fikret Sarıcaoğlu'nun anlattığına göre Avusturya ordusu 1737 Temmuzu sonlarında Niş'i işgal edip Vidin'e doğru ilerlemiş, Hacı İvaz Mehmed Paşa onları Timok nehri üzerinde durdurmuş, ekim sonunda Vidin seraskeri olmuştu. 1738 baharında Mehâdiye'de büyük bir zafer kazanan İvaz Paşa bir ara görevden alınmış, yerine getirilen serasker tutunamayınca 9 Temmuz 1738'de eski görevine iade edilmişti. Mehâdiye üçüncü kez alınırken Adakale kuşatılmış ve 15 Ağustos'ta teslim alınmıştı. İbrahim Paşa'nın Amasya'ya ikinci tayini, bu başarıların hemen ardından, Eylül 1738'e düşer. Hüsameddin'in yalnız "şehit oldu" diye kaydettiği ölümü 1151 Şaban'ına, yani Kasım-Aralık 1738'e rastlar; paşanın hangi çarpışmada öldüğüne dair bir bilgiye ulaşılamadı.
Mahmud Çelebi Tekkesi ve Osmaniye Medresesi
Ölen müftü Antepli Hacı Kara Osman Efendi, iki yıl önce Büyük Ağa Medresesi müderrisliğinden Amasya müftülüğüne getirilmiş olan âlimdir. Medresesini yaptırdığı Mahmud Çelebi Tekkesi, Kadir Özköse'nin aktardığına göre bugünkü Hatuniye Mahallesi'ndedir ve Amasya'nın ünlü kadılarından Ammâdzâde Bedreddin Mahmud Çelebi tarafından 807 [1404] yılında yaptırılmıştır. Anadolu'daki ilk Nakşibendî tekkesi olarak anılan bu tekke, Şâh-ı Nakşibend'in halifelerinden Rükneddin Mahmud Buhârî adına kurulmuş, II. Bayezid devrinde Halvetî şeyhlerinin eline geçmiştir. Cemâl-i Halvetî'nin halifelerinden Hayreddin Tokadî de bir süre burada şeyhlik yapmıştır.
Osman Efendi'nin tekkenin yanında yaptırdığı medrese, kimi kaynaklarda Büyük Ağa müderrisi Kara Osman Efendi'nin 1737'de yaptırdığı Osmaniye Medresesi olarak geçer. Hüsameddin de birkaç yıl sonraki bir kayıtta İçerişehir'deki "Osmâniyye (Tekke) Medresesi" müderrisinin ölümünü kaydeder; medresenin halk arasında tekkeye nispetle anıldığı bu çift addan anlaşılır. Medresenin bugüne kalıp kalmadığına dair bir bilgiye rastlanmadı.
Kadılıkta Yeniden Arpalık
Bir önceki maddede, Amasya kadılığının tecrübesiz naiplerin elinde bozulduğu gerekçesiyle mahreç mevleviyetine yükseltildiği ve mûsıle-i Süleymâniyye müderrislerine verilmesinin fermanla kararlaştırıldığı anlatılmıştı. Bu maddede ise kadılığın, birkaç yıl önce de aynı yolla kendisine verilen eski Anadolu kazaskeri Amasyalı Hacı İbrahim Efendi'ye yine arpalık olarak verildiği görülür. Bu kez naipliğe genç bir akraba yerine, daha önce de naiplik yapmış olan Iydîzâde Abdurrahîm Efendi getirilmiştir. Kazasker rütbesindeki bir âlime arpalık vermek, mevleviyet düzenlemesiyle çelişmekten çok, rütbesi zaten bu derecenin üstünde olan bir hemşehriye tanınan bir ayrıcalık olarak değerlendirilebilir. Hacı İbrahim Efendi bu kadılıkta iken, 1153 yılında öleceğini Hüsameddin ileride kaydedecektir.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 646. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Fikret Sarıcaoğlu, "Hacı İvaz Paşa", TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/haci-ivaz-pasa--sadrazam
- Abdülkadir Özcan, "Mehmed Paşa, Yeğen", TDV İslâm Ansiklopedisi, EK-2, 2019, https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-pasa-yegen
- Kadir Özköse, "Amasya'da Bulunan Halvetiyye Tekkeleri", Akademiar Dergisi, 5, Ankara 2018, s. 91-118, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/606666
Kitaplar