Merzifonludur. 1154 şa'bânının onuncu günü Amasya mutasarrıfı oldu. Kardaşının ma'iyyetinde Nâdir Şâh muhârebâtı ile meşgûl olduğundan kethüdâsı Mirzâ Ağa bin İsmâ'il Bey'i Amasya mütesellimi olarak gönderdi.
Şevvâl sonlarında Amasya mahkemesi başkâtibi Fazlıoğlu Hacı Hâfız Mehmed Efendi vefât edip mahkeme kitâbeti Gümüşlü Hacı Mehmed Efendi'ye verildi.
Zilka'de gurresinde Ankaralı Abdülkerîmzâde Fazlullâh Efendi Amasya kadısı olup geldi. Serdengeçdiler ağası Bekiroğlu Abdulfettâh Ağa serdâr olup selefi Zorluoğlu Haseki Mehmed Ağa asker sevkine me'mûr oldular. Bu sene sâbık Amasya nâ'ibi Kâsım Bey ve müderris Fazlıoğlu Hacı Ahmed Efendi vefât edip oğulları Mustafâ, Alî Efendiler yerini tutdu.
1155 muharrem gurresinde Gürcüzâde Hacı İbrâhim Bey baş a'yân, Müftüzâde Halîl Efendi nakîb, a'yândan sâbık Canik muhassılı Hacı Osmân Ağa mübâya'acı olup Samsun'da oturdu. Saferde Karakulakzâde Alî Bey alaybeyi oldu. [70]
Rebî'ulevvelde Amasya mütesellimi Mîrzâ Ağa harbe gitdiğinden Rahtuvân Paşazâde Hacı Ahmed Bey mütesellim vekîli ve rebî'ulâhirde sâbık surre emîni Amasyalı Hacı Alî Ağa evkâf-ı sultâniyye mütevellîsi olarak İstanbul'dan geldi ve şa'bânda mütesellim Mîrzâ Ağa da ordudan geldi.
Şevvâl evâ'ilinde Sivâs vâlîsi Teymûr Paşa Kars muhâfızı olduğundan Amasyalı Köse Alî Paşa Sivâs vâlîsi ve kethüdâsı olan yeğeni Hüseyin Ağa Sivâs mütesellimi ve zilka'de gurresinde Amasyalı İmâmzâde Hacı Mehmed Efendi Amasya kadısı olup geldi.
1156 muharrem gurresinde Rahtuvân Paşazâde Hacı Ahmed Bey baş a'yân, Hacı Feyzullâhoğlu Hacı Hüseyin Ağa hacıbaşı ve ayın onuncu günü mütesellim Mîrzâ Ağa'nın yerine Merzifon voyvodası Hacı Süleymân Ağa Amasya mütesellimi oldu.
Rebî'ulevvelde Amasya serdârı Zorluoğlu Haseki Mehmed Ağa, Erzurum ve Şark seraskeri Zanalızâde Hacı Ahmed Paşa ordusuna me'mûr olarak Erzurum'a gitdi. Anahdar ağası Hacı Mahmûd Ağa Samsun zehâ'ir-i askeriyye anbar emîni, Gürcüzâde Hacı İbrâhim Bey'in mahdûmu Mustafâ Ağa mîr-i mîrânlıkla şehzâde Safî mihmândârı, diğer Amasyalı Küçük Hüseyin Ağa da nüzûl emîni oldu. [71]
Bu esnâda Sivâs vâlîsi Hacı kadirzâde Köse Alî Paşa, Îrân harbinde muvaffak olamadığından azl ile kendisini, kethüdâsını, kapıcılar kethüdâsı Solak Alî Ağa'yı İstanbul'a ihzâr için bostancılar halîfesi Hacı Ahmed Ağa Amasya'ya gelip yanına mikdâr-ı kâfî kuvvet olarak Sivâs'a gitdi. Şa'bân evâ'ilinde Hamalızâde Ahmed Paşa Sivâs vâlîsi ve İstanbul'da kul kethüdâsı olan Amasyalı Sakaoğlu İsmâ'il Ağa yeniçeri ağası olup zilka'de gurresinde Burhâneddîn Ahmed Efendi Amasya kadısı oldu.
Günümüz Türkçesiyle
Merzifonludur. 1154 [1741] yılı şaban ayının onuncu günü Amasya mutasarrıfı oldu. Kardeşinin yanında Nâdir Şah savaşlarıyla meşgul olduğundan, kethüdası Mirza Ağa bin İsmail Bey'i Amasya mütesellimi olarak gönderdi.
Şevval ayının sonlarında Amasya mahkemesinin başkâtibi Fazlıoğlu Hacı Hafız Mehmed Efendi vefat etti; mahkeme kâtipliği Gümüşlü Hacı Mehmed Efendi'ye verildi.
Zilkade ayının ilk günü Ankaralı Abdülkerimzade Fazlullah Efendi Amasya kadısı olarak geldi. Serdengeçtiler ağası Bekiroğlu Abdülfettah Ağa serdar oldu; ondan önceki serdar Zorluoğlu Haseki Mehmed Ağa ise asker sevkiyle görevlendirildi. Bu yıl eski Amasya naibi Kâsım Bey ile müderris Fazlıoğlu Hacı Ahmed Efendi vefat ettiler; yerlerini oğulları Mustafa ve Ali Efendiler aldı.
1155 [1742] yılı muharrem ayının ilk günü Gürcüzade Hacı İbrahim Bey baş ayan, Müftüzade Halil Efendi nakib (seyyidlerin temsilcisi) oldu. Ayandan, eski Canik muhassılı Hacı Osman Ağa da mübayaacı (devlet adına zahire satın alan görevli) olarak Samsun'a yerleşti. Safer ayında Karakulakzade Ali Bey alaybeyi oldu.
Rebiülevvel ayında Amasya mütesellimi Mirza Ağa savaşa gittiğinden Rahtuvan Paşazade Hacı Ahmed Bey mütesellim vekili oldu. Rebiülahir ayında eski surre emini Amasyalı Hacı Ali Ağa, sultan vakıflarının mütevellisi olarak İstanbul'dan geldi. Şaban ayında mütesellim Mirza Ağa da ordudan döndü.
Şevval ayının başlarında Sivas valisi Teymur Paşa Kars muhafızı olunca Amasyalı Köse Ali Paşa Sivas valisi, onun kethüdası olan yeğeni Hüseyin Ağa da Sivas mütesellimi oldu. Zilkade ayının ilk günü Amasyalı İmamzade Hacı Mehmed Efendi Amasya kadısı olarak geldi.
1156 [1743] yılı muharrem ayının ilk günü Rahtuvan Paşazade Hacı Ahmed Bey baş ayan, Hacı Feyzullahoğlu Hacı Hüseyin Ağa hacıbaşı oldu. Ayın onuncu günü mütesellim Mirza Ağa'nın yerine Merzifon voyvodası Hacı Süleyman Ağa Amasya mütesellimi oldu.
Rebiülevvel ayında Amasya serdarı Zorluoğlu Haseki Mehmed Ağa, Erzurum ve Doğu seraskeri Zanalızade Hacı Ahmed Paşa'nın ordusuna katılmakla görevlendirilerek Erzurum'a gitti. Anahtar ağası Hacı Mahmud Ağa Samsun'daki askerî zahire ambarının emini oldu. Gürcüzade Hacı İbrahim Bey'in oğlu Mustafa Ağa beylerbeyi rütbesiyle şehzade Safî'nin mihmandarı (yol ve konaklama işlerinden sorumlu ağırlayıcısı) oldu. Bir başka Amasyalı, Küçük Hüseyin Ağa da nüzul emini (ordu için toplanan erzak vergisinin sorumlusu) oldu.
Bu sırada Sivas valisi Hacı Kadirzade Köse Ali Paşa İran savaşında başarı gösteremediğinden azledildi. Kendisini, kethüdasını ve kapıcılar kethüdası Solak Ali Ağa'yı İstanbul'a getirmek için bostancılar halifesi Hacı Ahmed Ağa Amasya'ya geldi ve yanına yeterli kuvvet alarak Sivas'a gitti. Şaban ayının başlarında Hamalızade Ahmed Paşa Sivas valisi oldu; İstanbul'da kul kethüdası bulunan Amasyalı Sakaoğlu İsmail Ağa da yeniçeri ağası oldu. Zilkade ayının ilk günü Burhaneddin Ahmed Efendi Amasya kadısı oldu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- kethüdâ: bir paşanın işlerini yürüten yardımcısı, kâhyası
- ma'iyyet: bir büyüğün yanındaki kimseler, maiyet
- kitâbet: kâtiplik
- nâ'ib: kadı vekili
- serdengeçdi: savaşta tehlikeli işlere gönüllü giden askerler
- serdâr: bir sancaktaki yeniçerilerin başı
- selef: bir göreve önceden gelmiş olan kişi
- nakîb: Peygamber soyundan gelenlerin (seyyid ve şeriflerin) yerel temsilcisi
- mübâya'acı: devlet adına sabit fiyatla zahire satın alan görevli
- surre emîni: Mekke ve Medine'ye gönderilen para ve hediyeleri götüren görevli
- evkâf-ı sultâniyye mütevellîsi: padişahların kurduğu vakıfların yöneticisi
- muhâfız: kale ve çevresinin askerî komutanı
- zehâ'ir-i askeriyye anbar emîni: ordunun tahıl ambarının sorumlusu
- mihmândâr: devlet konuğuna yolda eşlik eden ve ağırlayan görevli
- nüzûl emîni: savaşta ordu için halktan toplanan nüzul vergisinin, yani erzakın sorumlusu
- ihzâr: birini getirtmek, huzura çağırmak
- mikdâr-ı kâfî: yeterli miktarda
Savaşın Amasya'ya Yükü
Bu maddedeki atamaların neredeyse tamamı, Nâdir Şah'a karşı yürütülen doğu savaşının Amasya'dan neler istediğini gösterir. Mutasarrıf ve mütesellimin ordu ile şehir arasında gidip gelmesi, serdarın Erzurum'a gönderilmesi, Samsun'da bir zahire ambarı kurulup başına Amasyalı bir emin konması, mübayaacının Samsun'a yerleşmesi ve bir nüzul emini atanması, sancağın bu yıllarda büyük ölçüde bir ikmal bölgesine dönüştüğünü anlatır. Arşiv belgelerine dayanan araştırmalar bu tabloyu rakamlarla doğrular. 1744-1745 yılında Erzurum Kalesi için Sivas eyaletine bağlı sancaklardan satın alınan zahire içinde Amasya sancağının payı 16.162,5 İstanbul kilesi arpa, 2.693,5 kile un ve 5.387,5 kile buğdaydır. Toplam 120.000 kilelik arpa alımı içinde bu, Canik sancağından sonra en büyük paydır. Aynı belgeler, Sivas'ta toplanan zahirenin Erzurum'a taşınması için gerekli deve, katır ve beygirlerin aşiret ve obalardan temin edildiğini, bunda kusur gösterenlerin ağır cezalarla tehdit edildiğini de gösterir.
Şehzade Safî
Mihmandarlığına bir Amasyalı beyin getirildiği "şehzade Safî", Safevî hükümdarı Şah Hüseyin'in Osmanlılara sığınmış olan oğlu Safî Mirza'dır. İstanbul, Nâdir Şah'a karşı onu İran tahtının meşru varisi olarak öne sürmeyi planlamıştı; tasarıya göre Kars seraskeri Safî Mirza'yı Tebriz üzerinden İsfahan'a götürüp tahta çıkaracaktı. Safî Mirza 1744 baharında Kars'a geldi ve Azerbaycan ile İran'daki il beylerine mektuplar göndererek Osmanlı ordusunun yardımıyla atalarının tahtına oturacağını bildirdi. Bu girişim Nâdir Şah'ı tedirgin etmiş ve onun 1744 yazında Kars'ı kuşatmasının sebeplerinden biri olmuştur. Hüsameddin'in kaydı, şehzadenin Anadolu'dan doğuya yolculuğunun 1743 baharında hazırlandığını gösteren yerel bir iz olarak değerlidir.
Sivas Valileri ve Doğu Seraskeri
Hüsameddin'e göre Teymur Paşa 1155 şevvalinde [Kasım 1742] Kars muhafızlığına geçince Amasyalı Köse Ali Paşa Sivas valisi olmuş, 1156'da İran cephesindeki başarısızlığı yüzünden azledilmiş, yerine şaban başında [Eylül 1743] Hamalızade Ahmed Paşa getirilmiştir. Arşiv belgeleri bu sıralamada bir zaman farkına işaret eder. 1743 mayısının başlarında (1156 rebiülevvel ortası) gönderilen bir hüküm "Sivas Valisi Ahmed Paşa"ya hitap eder ve ondan Sivas'ta toplanan zahirenin Erzurum'daki orduya gönderilmesini ister. Hamalızade Ahmed Paşa'nın da bundan önce Erzurum'daki ordunun iaşesini hazırlamakla görevlendirildiği bilinmektedir. Bu durumda ya Köse Ali Paşa'nın azli Hüsameddin'in kaydettiğinden birkaç ay önce gerçekleşmiştir ya da belgedeki Ahmed Paşa başka biridir. Köse Ali Paşa hakkında başka kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
"Erzurum ve Şark seraskeri" olarak anılan Hacı Ahmed Paşa, 1743-1744'te Kars seraskerliği görevini yürüten ve Nâdir Şah'ın 1744 kuşatmasına karşı kaleyi başarıyla savunan vezirdir. Kendi döneminin kayıtlarında Kars seraskeri Hacı Ahmed Paşa diye geçer; kimi kaynaklar onu Şehlâ Ahmed Paşa diye anar. Hüsameddin'in verdiği "Zanalızade" nisbesine başka kaynaklarda rastlanmadı.
Yeniçeri Ağalığı Sorunu
Hüsameddin, Amasyalı Sakaoğlu İsmail Ağa'nın 1156 şabanının başında yeniçeri ağası olduğunu yazar. Yeniçeri ağalarının listelerinde ise Karahisarî Hasan Ağa'nın 23 Eylül 1743'te bu görevden ayrıldığı ve yerine Yazıcızade İbrahim Ağa'nın getirildiği görülür. Tarih Hüsameddin'inkiyle aynı haftaya düşmektedir, fakat ad farklıdır. İbrahim Ağa bu makamda Şubat 1746'ya kadar kalmıştır. Hüsameddin bir sonraki maddede İsmail Ağa'yı 1157 yılında "yeniçeri ağası" sıfatıyla ölenler arasında sayar. Bu yüzden ya listelerdeki ad yanlıştır ya da Hüsameddin'in İsmail Ağa'sı ocakta yeniçeri ağalığından başka bir yüksek göreve getirilmiştir. Bu nokta doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 4. Cildin Bakiyyesi, s. 648–648. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
- Uğur Demlikoğlu, "18. Yüzyılda Erzurum Kalesi'nin İaşesi ve Temin Edildiği Bölgeler", Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 28/2, 2018, s. 381-402, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/537339
- Uğur Demlikoğlu, "Avşarlı (Afşarlı) Nadir Şah'ın Üçüncü Kars Kalesi Muhasarasında Osmanlı Devleti'nin Aldığı Askeri, Lojistik ve Mali Tedbirler (1743-1745)", Mukaddime, 16/1, 2025, s. 83-112, https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4472890
- Azmi Özcan, "Nâdir Şah", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2006, https://islamansiklopedisi.org.tr/nadir-sah--iran
- Abdülkadir Özcan, "Mehmed Paşa, Yeğen", TDV İslâm Ansiklopedisi, 2019, https://islamansiklopedisi.org.tr/mehmed-pasa-yegen
Diğer kaynaklar