Köprülüdür. İmâm-ı sâlis-i Sultânî Köprülü Halil Efendi bin Mehmed Efendi’nin mahdûmudur. Küçük yaşında İstanbul’a gidip pederinin ve amcasının sâye-i ikbâlinde tahsîl-i ulûm ederek Rûmeli Kazaskeri İsmetî Mehmed [154] Efendi’den mülâzım ve 1100’de müderris oldu.
Yıllarca tedrîs-i ulûm ederek medâris-i mutâdeyi devredip kibâr-ı müderrisînden oldukda iki defa Amasya kadısı, 1123 senesi muharreminde Medine-i Münevvere mollası oldu. Bundan sonra 1127 cumâdelâhiresinde Halep ve 1135 zilka’desinde bâ-hatt-ı hümâyun Şam mollası oldu.
1136 senesi zilhiccesinde ma’zûlen İstanbul’a gelip 1138 senesi cumâdelâhiresinde vefât etdi. Ok Meydanı’nda medfûndur. Âlim, âbid, ta’bîr-i menâmda yegâne olup Muabbir demekle meşhûr olmuşdu.
1137’de emlâk ve akârâtını vakfederek peder ve vâlidesiyle kendisinin ruhlarına ihdâ edilmek üzere eczâ-yı şerîfe vezâifi tahsîs edib tevliyeti kendisinden iki sene evvel vefât eden mahdûmu İshak Efendi evlâdına şart eyledi.
Günümüz Türkçesiyle
Köprülüdür. Padişahın üçüncü imamı Köprülü Halil Efendi'nin, Mehmed Efendi oğlunun oğludur. Küçük yaşta İstanbul'a gidip babasının ve amcasının himayesinde öğrenim gördü; Rumeli Kazaskeri İsmetî Mehmed Efendi'den mülazım oldu ve 1100'de [1688-89] müderris oldu.
Yıllarca ders verdi; olağan medreseleri sırayla dolaşıp büyük müderrislerden sayıldığında iki kez Amasya kadısı, 1123 yılı Muharrem ayında [1711] Medine-i Münevvere mollası oldu. Bundan sonra 1127 yılı Cemaziyelahir ayında [1715] Halep, 1135 yılı Zilkade ayında [1723] padişahın hattıyla Şam mollası oldu.
1136 yılı Zilhicce ayında [1724] görevden alınmış olarak İstanbul'a gelip 1138 yılı Cemaziyelahir ayında [1726] vefat etti. Ok Meydanı'nda gömülüdür. Âlim ve ibadete düşkün olup rüya yorumunda tek idi; Muabbir (rüya yorumcusu) diye tanınmıştı.
1137'de [1724-25] mülklerini ve gelir getiren yapılarını vakfederek, anne babası ve kendi ruhlarına bağışlanmak üzere Kur'an cüzleri okunması için görev ve aylıklar ayırdı; mütevelliliği, kendisinden iki yıl önce ölen oğlu İshak Efendi'nin çocuklarına şart koştu.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- imâm-ı sâlis-i Sultânî: padişahın üçüncü imamı
- mahdûm: oğul
- sâye-i ikbâl: talih ve itibar gölgesi, himaye
- mülâzım: müderrisliğe aday, bir büyük âlimin yanında staj gören
- Rûmeli Kazaskeri: ordu kadılarının başı; ilmiye sınıfının üst makamlarından biri
- medâris-i mutâde: medreselerin olağan basamakları
- kibâr-ı müderrisîn: büyük müderrisler
- molla: büyük şehirlerin birinci sınıf kadısı
- bâ-hatt-ı hümâyun: padişahın kendi el yazısıyla (onayıyla)
- ma'zûlen: görevden alınmış olarak
- ta'bîr-i menâm: rüya yorumu
- emlâk ve akârât: mülkler ve gelir getiren yapılar
- eczâ-yı şerîfe vezâifi: Kur'an cüzlerinin okunması için bağlanan görev ve aylıklar
- tevliyet: vakıf yöneticiliği
Köprülü Nisbesi
Madde, "Köprülü" nisbesinin hangi yere işaret ettiğini açıkça yazmaz. Amasya sancağında Köprü kazası (bugün Samsun'un Vezirköprü ilçesi) vardı; Köprülü Mehmed Paşa'nın oğlu Fâzıl Mustafa Paşa "Amasya'nın Köprü kazasında" doğmuştur. İsmail Efendi'nin iki kez Amasya kadılığı yapması bu yöreyle ilgili olabilir; ancak kaynaklarda böyle bir bağ kurulmamış, burada yalnızca olasılık olarak anılmıştır.
Molla Unvanı ve Kadılık Basamakları
Osmanlı'da molla, genellikle müderrislikten sonraki mevleviyet payesine ulaşan büyük âlimlere ve 300 akçeden yukarı mevleviyete atanan birinci sınıf kadılara verilen bir unvandı; İstanbul dışındaki kadılar için "Edirne mollası", "Mısır mollası" gibi adlandırmalar kullanılırdı. Hüsameddin'in verdiği "Medine mollası", "Halep mollası" ve "Şam mollası" ifadeleri bu kullanıma uyar: İsmail Efendi, Medine'de 1123'te (1711), Halep'te 1127'de (1715) ve Şam'da 1135'te (1723) böyle bir kadılık yapmıştır. Metnin "bâ-hatt-ı hümâyun" dediği Şam görevine padişahın kendi hattıyla atandığı anlaşılır.
Üçüncü İmam Unvanı
Padişahın imamları arasında "üçüncü imam" olmak, sultanın dinî hizmetinde belli bir sırayı gösterir. IV. Mehmed'in sesini beğendiği için 1670'te (1081) üçüncü imamı olan ve "imâm-ı sultânî" diye anılmaya başlayan Mehmed Efendi'nin Amasya sancağına bağlı Lâdik kazasında doğduğu bilinir. Köprülü Halil Efendi'nin babası olarak anılan Mehmed Efendi ile bu kişi arasında kaynaklarda bir bağ kurulmamıştır; yalnızca unvan ve yöre benzerliği dikkat çeker.
Ok Meydanı
İsmail Efendi'nin gömüldüğü Ok Meydanı, İstanbul'da Kâğıthane ve Şişli ilçelerine bağlı bir semttir ve adını İkinci Mehmed'in yaptırdığı ok atma alanı ve ok tekkesinden alır. Okunan kaynaklarda bu semtteki mezarına dair ayrıntı bulunamadı.
Aramada Bulunamayanlar
Köprülü Halil Efendi, Rumeli Kazaskeri İsmetî Mehmed Efendi ve İsmail Efendi'nin rüya yorumculuğu hakkında yapılan aramalarda bilgi bulunamadı. Başka kaynaklarda bu kişiye dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 311–311. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar
Diğer kaynaklar