Amasyalıdır. Eşrâfdan Torumtay Vakfı mütevellîsi Gürcüzâde Mehmed Bey bin Ali Bey’in mahdûmu ve Hacı İbrâhim Bey’in birâderidir. Ceddesi tarafından Torumtay [152] ve Kaya Paşa evlâdındandır. Bu münâsebetle 1116’da pederinin irtihâli üzerine bunların vakıflarına mütevellî olup a’yân sırasına girdi.
Ancak dayızâdeleri Hâfız Hasan, İbrâhim Efendiler ile tevliyet nizâının hall ve faslı için yıllarca mahkemeye devam edib iki defa azil ve nasb edildi. 1118’den i’tibâren Meclis-i a’yân ve hâciyân a’zâsı oldu.
1134’de baş a’yân olup nüfûz ve nukûduyla hasımlarını iskât ederek 1135’de müstakillen mütevellî oldu. 1136’da baş a’yânlıkdan çıkarıldı. 1137 senesi saferinde füc’eten vefât etdi. Mahdûmları el-Hâc Mehmed, Ömer, Ahmed Ağalardır. Hafîdi Osmân Paşa’dır.
İsmail Bey
Hacı Mehmed
Ömer Ağa Ahmed Ağa
Bey (1157)
Yeğen Ahmed
Osman Bey
Bey
Vezîr Osman Mehmed Ağa
es-Seyyid Halil Bey
Paşa (Cûî Bağı)
Hasan Bey
Ahmed Kamil
Mahmûd Bey İsmail Bey
Paşa
...
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. İleri gelenlerden, Torumtay Vakfı mütevellisi Gürcüzâde Mehmed Bey'in, Ali Bey oğlunun oğludur; Hacı İbrahim Bey'in kardeşidir. Nine tarafından Torumtay ve Kaya Paşa soyundandır. Bu bağlantıdan dolayı 1116'da [1704-05] babasının vefatı üzerine bunların vakıflarına mütevelli olup ayanlar sırasına girdi.
Ancak dayısının oğulları Hâfız Hasan ve İbrahim Efendiler ile mütevellilik anlaşmazlığının çözümü için yıllarca mahkemeye gitti ve iki kez görevden alınıp yeniden atandı. 1118'den [1706-07] başlayarak Ayanlar ve Hacılar Meclisi üyesi oldu.
1134'te [1721-22] baş ayan olup nüfuzu ve parasıyla hasımlarını susturarak 1135'te [1722-23] tek başına mütevelli oldu. 1136'da [1723-24] baş ayanlıktan çıkarıldı. 1137 yılı Safer ayında [1724] ansızın vefat etti. Oğulları Hacı Mehmed, Ömer ve Ahmed Ağalar'dır. Torunu Osman Paşa'dır.
İsmail Bey
Hacı Mehmed
Ömer Ağa Ahmed Ağa
Bey (1157)
Yeğen Ahmed
Osman Bey
Bey
Vezir Osman Mehmed Ağa
Seyyid Halil Bey
Paşa (Cûî Bağı)
Hasan Bey
Ahmed Kâmil
Mahmud Bey İsmail Bey
Paşa
...
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- eşrâf: ileri gelenler
- mütevellî: vakıf yöneticisi
- ceddesi: nine, büyükanne
- a'yân: bir yerin ileri gelen ve nüfuz sahibi kişileri
- tevliyet: mütevelliliğin kendisi, vakfı yönetme hakkı
- dayızâde: dayı oğlu
- hall ve fasl: çözüm ve karara bağlama
- nüfûz ve nukûd: etki ve para
- iskât: susturma, etkisiz kılma
- füc'eten: ansızın
- hafîd: torun
- hâciyân: hacılar
Torumtay ve Vakfı
Torumtay Vakfı'nın kurucusu Seyfeddin Torumtay, Anadolu Selçuklu Sultanı İkinci Gıyâseddin Keyhusrev zamanında Amasya valiliğine getirilen komutandır. Kendi yaptırdığı türbe 677 tarihlidir (1278-79); türbeye bitişik Gökmedrese (Torumtay Camii) ise vakfiyesine göre hem medrese hem cami olarak kullanılmış, vakfiye de 665 (1266-67) tarihini taşıdığı için inşaatın en geç o yıl tamamlandığı kabul edilmiştir. Yapı, Selçuklu mimarisinin dışa kapalı, kalın ve masif kesme taş duvar özelliklerini taşır; kündekâri işi kapı kanatları bugün Amasya Müzesi'ndedir. Torumtay vakfiyesi ayrıca İsmet Kayaoğlu tarafından yayımlanmıştır.
Hüsameddin'in anlattığı mütevellilik zinciri ile Torumtay'ın vakfiyesindeki yönetim şartları arasındaki ilişki okunan kaynaklarda ele alınmamıştır; bu nedenle vakfın 1116'daki durumu hakkında bilinen yalnız maddedeki anlatımdır.
Kaya Paşa ve Soy İddiası
Hüsameddin, ailenin Torumtay ve Kaya Paşa soyundan geldiğini nine yoluyla bağlar. Torumtay'ın Amasya'daki yerini kaynaklar doğrularken, Kaya Paşa'nın kim olduğu ve ailenin soy bağı yapılan aramalarda doğrulanamadı. Dayı oğullarıyla yıllarca süren mahkeme çekişmesi, soy iddiasının vakıf yönetimi açısından önemini gösterir; ama davanın kayıtları okunamadı.
Ayanlık ve Gürcüzâde Ailesi
Madde, onsekizinci yüzyıl başında Amasya'da bir ayan ailesinin yükselişini ve düşüşünü kısa anlatır: 1118'de ayanlar meclisine girişi, 1134'te baş ayanlığı, 1136'da bu makamdan çıkarılışı ve 1137'deki ani ölümü. Hüsameddin'in listelediği soy ağacında 1157 [1744-45] tarihi ve "Cûî Bağı" gibi yer adları geçse de metindeki şema satırları dağınıktır ve tam bir şecere olarak okunamaz. Torun Osman Paşa'nın kimliği yapılan aramalarda belirlenemedi.
Aramada Bulunamayanlar
Gürcüzâde ailesi, Meclis-i ayan ve hâciyân ve Kaya Paşa hakkında okunabilen kaynaklarda bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 310–310. amasya.bel.tr