Amasyalıdır. Esbak Musûl mütesellimi Amasyalı Abdülcelil Ağa bin el-Hâc Hüseyin Ağa bin Abdülcelil Efendi’nin ikinci mahdûmudur. Pederiyle beraber Musûl’a gidip orada tavattun etdi. Büyük birâderi el-Hâc Mehmed Ağa’nın mütesellimliğinde Musul Gümrük Emîni oldu.
Bu münâsebetle orada nüfûz ve servet edinip 1133’de birâderinin vefâtında Musul mütesellimi ve baş a’yânı oldu. İran muhârebâtı esnâsında büyük hizmetleri sebk eylediğinden 1139 senesi cumâdelûlâsında Musul Beylerbeyi oldu.
İki yıldan ziyâde Musul vilâyetini hüsn-i idâre edib 1141 senesi evâhirinde vefât etdi. Âlim, Arab diline fevkalâde vâkıf, sahî, hânedân idi. Bir kızı Rabia Hânım’ı birâderzâdesi Hüseyin Bey’e tezvîc ederek bütün servet ve nüfûzunu dâmâdına bıraktı.
Günümüz Türkçesiyle
Amasyalıdır. Eski Musul mütesellimi Amasyalı Abdülcelil Ağa'nın ikinci oğludur; Abdülcelil Ağa, Hacı Hüseyin Ağa'nın oğlu, Hacı Hüseyin Ağa da Abdülcelil Efendi'nin oğludur. Babasıyla birlikte Musul'a gidip orada yerleşti. Büyük kardeşi Hacı Mehmed Ağa'nın mütesellimliği sırasında Musul Gümrük Emini oldu.
Bu görev dolayısıyla orada nüfuz ve servet edinip 1133'te [1720-21] kardeşinin ölümü üzerine Musul mütesellimi ve baş ayanı oldu. İran savaşları sırasında büyük hizmetleri geçtiğinden 1139 yılı Cemaziyelevvel ayında [1726] Musul Beylerbeyi oldu.
İki yıldan fazla Musul vilayetini iyi yöneterek 1141 yılı sonlarında [1729] vefat etti. Âlim, Arap diline çok vâkıf, cömert, soylu bir kişiydi. Kızı Rabia Hanım'ı kardeşinin oğlu Hüseyin Bey'le evlendirerek bütün servetini ve nüfuzunu damadına bıraktı.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- mütesellim: valinin vekili; bir sancağı ya da şehri yöneten görevli
- baş a'yân: bir yerin ileri gelenlerinin başı
- Gümrük Emîni: gümrük işlerini yöneten görevli
- tavattun: yerleşme, vatan edinme
- Beylerbeyi: eyalet valisi
- hüsn-i idâre: iyi yönetim
- sahî: cömert
- hânedân: soylu, köklü aileden gelen kişi
- tezvîc: evlendirme
- birâderzâde: kardeşin oğlu
Celîlî Ailesi
Musul'da 1726-1834 arasında birçok kişinin valilik yaptığı Celîlî ailesi, Abdülcelilzâde İsmail Paşa ile ilişkilidir. Ansiklopedi maddesine göre ailenin ilk bilinen ferdi olarak Abdülcelil gösterilir; onun Hristiyan olduğu, Musul paşasının maiyetinde bulunduğu ve mezarının bir kilise avlusunda olduğu bilgisi yalnızca rivayet olarak kalmıştır. Aile, Abdülcelil'in oğlu İsmail'den itibaren belirginleşir: iyi bir öğrenim gören İsmail çeşitli devlet hizmetlerinden sonra Musul valisi olmuştur. Bu, Hüsameddin'in verdiği bilgiyle büyük ölçüde örtüşür; Hüsameddin'in 1139 [1726-27] olarak verdiği beylerbeyilik tarihi de ailenin Musul'daki egemenliğinin başlangıcı sayılan 1726 ile uyumludur. Ayrılık, Abdülcelil'in kimliğindedir: Hüsameddin onu Amasyalı bir mütesellim olarak anar, ansiklopedi maddesi ise rivayet düzeyinde Musul paşasının maiyetinden söz eder.
Hüseyin Paşa
Ansiklopedi maddesi, İsmail Paşa'nın oğulları olarak Hacı Hüseyin ile Abdülfettah'ı verir. Hacı Hüseyin Paşa sekiz kez Musul valiliği yapmış, ailenin en tanınmış kişisi olmuştur. 1730'dan ölümüne (1759) kadar devlet hizmetinde kalan Hüseyin Paşa'nın görev yerleri arasında Amasya, Bağdat, Basra, Erzurum, Sivas ve Kars da vardır. 1733'te Şah Tahmasb'ın komutanlarından Nergis Han'ın ordusunun Musul'a yönelttiği baskın geri püskürtülmüş, 1743'te Nâdir Şah'ın ordusu karşısında halk Kızılcami'de toplanarak şehri savunmaya karar vermiş, surlar onarılıp hendekler kazılmıştır. Bu başarılar nedeniyle I. Mahmud tarafından valiye ferman, hil'at, kılıç ve sikke bağışlanmıştır.
Hüsameddin ise Hüseyin Bey'i İsmail Paşa'nın kardeşinin oğlu ve damadı olarak yazar. Ansiklopedi maddesindeki "oğlu" bilgisiyle bu ifade ayrılır. İkisinin aynı kişi olup olmadığı ya da akrabalık bağının hangi kaynakta doğru aktarıldığı, okunan kaynaklardan anlaşılamadı; bu nokta doğrulanamadı.
Ailenin Sonu
II. Mahmud'un merkezî idareyi güçlendirme çabaları ve Musul'da başka ailelerin güç kazanması ailenin nüfuzunu azaltmış; Celîlîzâdelerden son olarak Yahya Paşa 1833'te güçlükle Musul valiliğini elde etmiş, ancak bir yıl sonra görevden uzaklaştırılmıştır. Bundan sonra aile nüfuzunu tamamen yitirmiştir.
Kaynakça
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 312–312. amasya.bel.tr