Esbak kethüdâ-yı sadr-ı âlî el-Hâc Ahmed Ağa bin Kürd Sefer Ağa’nın mahdûmudur. Pederi Merzifon Voyvadası iken orada doğdu. Gençliğinde Merzifonî Kara Mustafa Paşa’nın dâiresine intisâb etdi. Ba’dehû müşârün-ileyhin mahdûmu Ali Paşa’ya tûl-i müddet hizmet eyledi. [153]
1125’de Ali Paşa’nın azliyle ref-i vezâreti esnâsında dâiresinden ayrılıp Trabzon vilâyeti cizyedârı, Rize mütesellimi, Gümüşhâne emîni oldukdan sonra 1130’da yine müşârün-ileyhin hizmetine girip kethüdâsı oldu.
Bu esnâda kapıcıbaşılık rütbesiyle taltîf edilip 1134’de Şam mütesellimi ve Ali Paşa emîrü’l-hâc oldukda beraber âzim-i Hicâz oldu. 1135 senesi saferinde Ali Paşa Berke mevki’inde vefât etdikde Cidde Beylerbeyi oldu. İki seneyi mütecâviz Cidde’de ikâmet ederek Mekke-i Mükerreme ahvâline nezâret etmekte iken 1137 senesi rebîülevvelinde vefât etdi. Âkil, müdebbir, zâbit bir zât idi. Birâderi Istabl-i Âmire kâtibi hâcegândan Kaşıkcı Mustafa Efendi idi.
Günümüz Türkçesiyle
Eski sadrazam kethüdası Hacı Ahmed Ağa'nın, Kürd Sefer Ağa oğlunun oğludur. Babası Merzifon voyvodası iken orada doğdu. Gençliğinde Merzifonlu Kara Mustafa Paşa'nın çevresine girdi. Sonra adı geçen paşanın oğlu Ali Paşa'ya uzun süre hizmet etti.
1125'te [1713-14] Ali Paşa'nın görevden alınıp vezirliğinin kaldırıldığı sırada onun çevresinden ayrıldı. Trabzon vilayeti cizyedarı, Rize mütesellimi, Gümüşhane emini olduktan sonra 1130'da [1717-18] yine adı geçen paşanın hizmetine girip kethüdası oldu.
Bu sırada kapıcıbaşılık rütbesiyle ödüllendirildi; 1134'te [1721-22] Şam mütesellimi oldu. Ali Paşa hac emiri olunca onunla birlikte Hicaz'a gitti. 1135 yılı Safer ayında [1722] Ali Paşa Berke mevkiinde vefat edince Cidde Beylerbeyi oldu. İki yılı aşkın süre Cidde'de oturup Mekke-i Mükerreme'nin işlerini gözetirken 1137 yılı Rebiülevvel ayında [1724] vefat etti. Akıllı, tedbirli ve düzenli bir kişiydi. Kardeşi, hacegândan, Büyük Ahır Kâtibi Kaşıkçı Mustafa Efendi idi.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- esbak: önceki, eski
- kethüdâ-yı sadr-ı âlî: sadrazamın kethüdası, yani baş yardımcısı
- voyvoda: kasaba ya da bölge yöneticisi, mal ve vergi işlerine bakan görevli
- dâire: bir paşanın çevresi, hanesi ve adamları
- ref-i vezâret: vezirliğin kaldırılması
- cizyedâr: cizye tahsil eden görevli
- mütesellim: paşa adına yöneten vekil
- emîn: devlet adına bir işe bakan memur
- taltîf: ödüllendirme
- emîrü'l-hâc: hac kafilesinin başı
- âzim: yola çıkan
- Istabl-ı Âmire kâtibi: saray ahırları yazıcısı
- hâcegân: divan kâtipleri sınıfı
Merzifonlu Kara Mustafa Paşa ve Oğlu Ali Paşa
Maddede adı geçen Merzifonlu Kara Mustafa Paşa, 1044'te (1634-35) Merzifon'un Marınca köyünde (bugünkü Karamustafapaşa) doğmuştur. Babası Oruç Bey adında bir timarlı sipahiydi. Yetim kalınca, o sırada Amasya sancak beyi olan Köprülü Mehmed Bey'in himayesinde yetişti ve sonra onun damadı oldu. Fâzıl Ahmed Paşa'nın ölümü üzerine 28 Şaban 1087'de (5 Kasım 1676) sadrazam oldu, Viyana bozgunundan sonra 6 Muharrem 1095'te (25 Aralık 1683) idam edildi. Merzifon'da cami, kütüphane, sıbyan mektebi, han, hamam ve bedesten yaptırdı; Cidde'de de han, hamam ve cami yaptırmıştır.
Oğlu Ali Paşa'ya "Maktulzâde" denir ve çeşitli devlet görevlerinde bulunmuştur. Babasının İstanbul'da başlattığı külliyeyi de o tamamlamıştır. Hüsameddin'in İsmail Paşa'nın efendisi olarak anlattığı Ali Paşa, bu kişi olmalıdır; ancak Hüsameddin'in verdiği görev ve ölüm tarihleri (1125'te vezirliğin kalkması, 1135'te Berke'de ölüm) okunan kaynaklarda doğrulanamadı.
Sadrazam Kethüdası ve Hac Emirliği
Sadaret kethüdası, vezirinin yardımcısı olarak başlayan, sonra büyük bir büroya dönüşen makamdır; on sekizinci yüzyıl başında sadrazamdan sonra devletin ikinci gücü sayılmış, taşradaki idarecilerin atanması ve denetlenmesi gibi işlere bakmıştır. İsmail Paşa'nın babası Hacı Ahmed Ağa bu makamda bulunmuştur; hangi sadrazamın yanında ve hangi yıllarda görev yaptığı maddede belirtilmemiştir. İsmail Paşa'nın kendi kethüdalığı ise Ali Paşa'nın çevresindeki kethüdalıktır, sadaret makamıyla ilgili değildir.
Osmanlı'da hac emirliği on sekizinci yüzyılın başından on dokuzuncu yüzyılın ilk çeyreğine kadar genellikle Şam valileri tarafından yürütülmüştür. Emir, Anadolu, İran ve Orta Asya hacılarının Şam'da toplanan kafilesinin güvenliğinden ve masraflarından sorumluydu. Bu düzen, Ali Paşa'nın emîr-i hac olduğu sırada Şam valisi olmasını beklenir kılar; maddede bu görev açıkça yazılmamıştır.
Aramada Bulunamayanlar
Kürd Sefer Ağa, Hacı Ahmed Ağa ve Merzifon voyvodalığı hakkında yapılan aramalarda bir kayıt bulunamadı. Cidde beylerbeyliği dönemi ve 1137'deki ölüm tarihi başka kaynaklarda doğrulanamadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 310–311. amasya.bel.tr
Akademik çalışmalar