Amasya‘nın Çeribaşı Mahallesi ahâlîsinden Halil bin Ali bin İbrâhim mahdûmudur. Müfessir-i meşhûr Hızır ve Yağmurköylüzâde İsmâil, Sivas Müftüsü Tefsîrî Mehmed Efendilerden iktisâb-ı fezâ’il etdi.
İbtida Hüseyin Ağa Medresesi muîdi olarak tedrîs-i ulûma nasb-ı nefs edib Koca Mu’id demekle iştihâr etdi. Ba’dehû medrese-i mezbûre müderrisi olup üstâdü’l-ulemâ tanındı. 1120 senesi rebîülevvelinde Amasya Müftüsü olup 1123 senesi zilhiccesinde dâr-ı naîme rihlet etdi.
1107’de Ya’kub Paşa müderrisi iken bu medreseyi mahdûmu el-Hâc Halil Efendi’ye kasr-ı yed ve feragât ederek Hüseyin Ağa müderrisi olmuş¹²⁴, fâzıl, gâyet müteşerrî, kâmil, vâiz bir zât idi. Azîmü’l-cüsse olduğu münâsebetle Koca Müftü de denmişti. Diğer mahdûmu Sâdık Mehmed Efendi’dir. [150]
Günümüz Türkçesiyle
Amasya'nın Çeribaşı Mahallesi halkından, İbrahim oğlu Ali oğlu Halil'in oğludur. Ünlü müfessir Hızır ile Yağmurköylüzâde İsmail ve Sivas Müftüsü Tefsîrî Mehmed Efendiler'den ilim öğrendi.
Önce Hüseyin Ağa Medresesi'nin muidi (müderris yardımcısı) olarak kendini ilim öğretmeye adadı ve Koca Muid adıyla ün yaptı. Sonra aynı medresenin müderrisi olup "âlimlerin üstadı" diye tanındı. 1120 yılı Rebiülevvel ayında [1708-09] Amasya Müftüsü oldu ve 1123 yılı Zilhicce ayında [1712] nimetler diyarına göçtü.
1107'de [1695-96] Yakup Paşa Medresesi müderrisi iken bu medreseyi oğlu Hacı Halil Efendi'ye bırakıp feragat ederek Hüseyin Ağa müderrisi olmuş; faziletli, dine çok bağlı, olgun, vaaz veren bir kişiydi. İri yapılı olduğundan Koca Müftü de denmişti. Öteki oğlu Sâdık Mehmed Efendi'dir.
Açıklamalar ve Araştırma
Metindeki Eski Kelimeler
- muîd: müderrisin derslerini tekrar ettiren yardımcısı
- iktisâb-ı fezâ'il: erdem ve bilgi kazanma
- tedrîs-i ulûm: ilim öğretme
- nasb-ı nefs: kendini bir işe adama
- üstâdü'l-ulemâ: âlimlerin hocası
- dâr-ı naîm: nimet yurdu, cennet
- rihlet: göç, vefat
- kasr-ı yed ve feragât: bir görevden elini çekip hakkını başkasına bırakma
- müteşerri': şeriata sıkı bağlı
- azîmü'l-cüsse: iri yapılı
- nısf-ı tedrîsî: bir müderrislik görevinin yarısı
Hüseyin Ağa Medresesi
Metinde adı geçen Hüseyin Ağa Medresesi, Amasya'daki Büyük Ağa ya da Kapı Ağa Medresesi olmalıdır. İkinci Bayezid döneminde Kapı Ağası Hüseyin Ağa'nın isteğiyle 1488'de yapıldı. Yapıyı ayıran özellik, sekizgen planın burada ilk kez kullanılmış olmasıdır: sütunlu sekizgen bir avlu çevresinde kubbeli öğrenci odaları sıralanır ve en büyük kubbeli oda ana ders odası olarak kullanılmıştır. Medrese bugün hafızlık eğitimi veren bir kurumdur. 2016'da yayımlanan bir haberde 528 yıldır hafız yetiştirdiği ve 135 öğrencisi bulunduğu belirtiliyordu.
Büyük Ağa Medresesi ile Hüseyin Ağa Medresesi'nin aynı yapı olduğu sonucu, Hüsameddin'in metninden değil, yapının banisi olan Kapı Ağası Hüseyin Ağa'nın adından çıkarılmıştır.
Dipnottaki Kayıt
Metindeki 124 numaralı dipnot, Hüseyin Ağa Medresesi'nde bir müderrislik görevinin iki kişiye yarı yarıya bölünebildiğini gösterir: medresenin yarım tedris payı sahibi Hüseyin Efendi'nin vefatı ve öbür yarının sahibi Hasan Efendi'nin görevden vazgeçmesi üzerine, bir kayıttan 1117 Şevval ayında [1705-06] Hüseyin Ağa müderrisi olunduğu anlaşılmıştır. Notta bu kişinin adı yazılmamıştır; metindeki cümlenin öznesi de açık olmadığından, 1117 kaydının kime ait olduğunu söylemek mümkün değildir. Koca Muid'in oğlu Hacı Halil Efendi'nin bu göreve gelmiş olması mümkündür, ama kaynakta bunu doğrulayan bir ifade yoktur.
Aramada Bulunamayanlar
Müftü Koca Muid İsmail Efendi, hocaları Yağmurköylüzâde İsmail ve Tefsîrî Mehmed Efendiler ile Çeribaşı Mahallesi'ne ilişkin yapılan aramalarda bu madde dışında bir kayıt bulunamadı. Başka kaynaklarda bu kişiye dair bilgiye rastlanmadı.
Kaynakça
Birincil kaynaklar
- Abdîzâde Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar, Amasya Tarihi, Amasya Belediyesi Kültür Yayınları, 2022, 7. Cilt, s. 309–309. amasya.bel.tr
Diğer kaynaklar