Sekizinci ve dokuzuncu yüzyıllarda Bizans dünyasını yarım asrı aşkın bir süre uğraştıran tasvir kırıcılık (ikonoklazm) tartışması, yalnızca İstanbul'daki saray ile kilise çevrelerinin meselesi olmadı. Tartışmanın taraftarları da mağdurları da büyük ölçüde Anadolu'dan çıktı; konsillerde söz alan piskoposların çoğu, tasvir yasağını uygulatan ya da yumuşatan komutanlar ve sürgüne gönderilen rahipler Küçük Asya'nın şehirlerinden ve manastırlarından geliyordu. Bu geniş tabloda Pontus bölgesinin ve onun metropolis merkezi Amaseia'nın (Amasya) yeri iki ayrı biçimde belirir. Bir yanda, Armeniakon themasının başkenti olarak komutanları, askerleri ve isyanlarıyla dönemin siyasi çalkantısına karışmış bir askerî bölge, öte yanda Amaseia piskoposu Asterios'un vaazı aracılığıyla tartışmaya doğrudan girmiş bir kilise merkezi vardır.

Amaseia'ya ilişkin doğrudan kanıtın sınırlı olduğunu baştan söylemek gerekir. Tasvir kırıcılık döneminde bu şehirde ikonların kaldırıldığını, bir piskoposun görevden alındığını ya da bir manastırın kapatıldığını bildiren belgeli bir kayıt, incelenen kaynaklarda bulunmadı. Bu nedenle aşağıdaki anlatı, şehri çevreleyen olayları ve Armeniakon themasının, Pontus'un ve Amaseia metropolisinin bu olaylardaki yerini gösterir; şehre özgü olmayan çıkarımlar ayrıca belirtilmiştir.

Amaseia ve Pontus Sekizinci Yüzyılın Eşiğinde

Tasvir kırıcılık başladığında Amaseia, Helenopontus eyaletinin başkenti ve bu eyaletin metropolitlik merkeziydi. Şehir, dördüncü yüzyılın başından beri piskoposluk merkezi olarak anılır ve metropolitliğine Amisos, Andrapa, Euchaita, Ibora, Sinope, Zaliche ve Zela gibi bağlı piskoposluklar vardı. Aynı zamanda şehir, yedinci yüzyılın ortalarında Bizans ordusunun Anadolu'ya çekilip tema denen askerî bölgelere yerleştirilmesiyle doğan Armeniakon themasının başkentiydi. Thema, eski Küçük Ermenistan topraklarından çıkmış, Pontus'a, Paflagonya'ya ve kuzey Kapadokya'ya yayılmıştı. Stratēgosu, Anatolikon ve Thrakesion stratēgosları ile birlikte imparatorluğun en üst kademedeki üç komutanından biriydi; dokuzuncu yüzyılda yaklaşık dokuz bin askerle on yedi kaleyi yönettiği kaydedilir. Müslüman sınırının karşısındaki bu ağırlık, bölge komutanını güçlü bir isim yapıyor, sekizinci yüzyılın birkaç isyanında thema askerlerinin yer almasına da zemin hazırlıyordu.

Bölge, tasvir kırıcılığın arka planındaki Arap baskısını doğrudan yaşadı. Emevi komutanı Mesleme b. Abdülmelik 712 yılında Amaseia'yı diğer bazı kalelerle birlikte ele geçirdi ve çok sayıda esir aldı; 714'te Galatia'yı da yağmaladı. Olay Theophanes'in kroniğinde ve bir Süryani kaynakta anılır. Birkaç yıl sonra, 717-718'deki İstanbul kuşatması bu baskının doruğu oldu. Tasvir kırıcılığı Arap sınırına yakınlıkla açıklayan eski görüş ise bugün terk edilmiştir: yeni araştırmalar, tasvir karşıtlığının yayılışının sınıra uzaklıkla ilgisi olmadığını, Kiklad adalarında tasvir karşıtı eğilim görülürken Kıbrıs'ta ikon geleneğinin sürdüğünü gösterir. Dolayısıyla Amaseia'nın sınır şehri olması, kendi başına tasvir kırıcı bir tutumun kanıtı sayılamaz.

Tartışmanın Başlangıcı

İkonlara yönelik itirazların kökleri sekizinci yüzyıldan öncesine uzanır. Hristiyanlığın ilk yüzyıllarında da kutsal kişilerin resmedilmesine karşı çıkan çevreler vardı ve kimi saygın kilise adamları ikonlara gösterilen saygının abartıldığını açıkça dile getirmişti. Yedinci yüzyılda Mesih'in doğası üzerine süren Monofizit ve Monotelet tartışmaları, Bizans'ın doğudaki topraklarının büyük bölümünü, tasvire karşı bir din olan İslam'a bağlanan Araplara kaptırması ve 726'da Thera adasında patlayan yanardağ, meseleyi yeniden gündeme getiren etkenlerdir. Patrik Nikephoros'un anlatısına göre III. Leon bu yanardağı, ikonlara tapınmanın doğurduğu ilahi gazabın işareti saymıştı; Theophanes ise tutumunu Yahudi ve İslam kaynaklı etkilere bağlar. Modern araştırmacılar bu iki anlatıyı olayların sonradan kurulmuş ve ikon yanlısı kalemlerce biçimlendirilmiş açıklamaları olarak ele almayı yeğler, çünkü dönemin kaynaklarının çoğunu galip gelen ikon yanlıları yazmıştır ve tasvir karşıtlarının kendi yazıları neredeyse hiç günümüze ulaşmamıştır.

Klasik anlatıya göre imparator, 726 ile 730 arasında Büyük Saray'ın Chalke kapısının üzerindeki Mesih ikonunu kaldırttı ve 730'da ikonlara tapınmayı yasakladı. Ne var ki Chalke ikonunun kaldırılması bütün kaynaklarda geçmez ve gerçekten yaşanıp yaşanmadığı tartışmalıdır. Patrik Germanos'un 720'li ve 730'lu yıllara ait mektupları da başka bir tablo çizer: sorun burada imparatorluk makamından çok Anadolu'daki iki din adamından çıkmaktadır. Bunlar Phrygia'daki Nakoleia piskoposu Konstantinos ile Klaudiupolis metropoliti Thomas'tır. Germanos, kendisine bağlı bu iki kişinin ikonlara çekince koyduğunu, kimi kiliselerden ikonların kaldırıldığını ve "bütün kasabaların, kalabalıkların bu konuda epeyce heyecan içinde" olduğunu yazar. Mektuplarda Leon'dan ikonların dostu olarak söz edilmesi, imparatorun payının sonradan büyütüldüğü yorumunu da destekler.

Armeniakon Askerleri ve Artabasdos İsyanı

Amaseia çevresinin tasvir kırıcılık siyasetiyle ilk büyük kesişmesi, Leon'un ölümünden sonra patlak veren iç savaşta görülür. 741 yazında yeni imparator V. Konstantinos, Arap sınırına sefere giderken Opsikion komitesi Artabasdos tarafından saldırıya uğradı. Artabasdos, Leon'un damadı ve eski Armeniakon stratēgosuydu; yaklaşık 713'te II. Anastasios tarafından bu göreve atanmıştı. Konstantinos geri çekilirken Artabasdos İstanbul'a girip kendini imparator ilan etti. Theophanes ve Nikephoros'a göre ikonlara saygıyı yeniden serbest bıraktı; çağdaş kaynaklardaki dayanağın zayıf olduğunu söyleyen çalışmalar da vardır. Oğlu Niketas'ı Armeniakon themasının başına getirdi. Opsikion, Thrakia ve Armeniakon onun yanında yer aldı; Konstantinos'u ise Anatolikon ve Thrakesion themaları ile Kibyrrhaiotai donanması destekledi.

İki yıllık çatışmanın ardından Konstantinos 743 Kasım'ında İstanbul'a girdi ve Artabasdos ile oğulları gözleri oyularak Khora Manastırı'na kapatıldı. Armeniakon'un bu savaştaki saf tutuşunu ikon yanlılığıyla açıklamak kolay görünür, ancak Hellen Dünyası Ansiklopedisi'ndeki değerlendirme bunu yeterli bulmaz: Artabasdos Armeniakon'un eski stratēgosuydu, Konstantinos ise Anatolikon ve Thrakesion stratēgosunun oğluydu ve askerlerin tercihi dinî eğilimlerden çok bu kişisel bağlarla ilgili olabilirdi. Yani Armeniakon askerlerinin Artabasdos'u desteklemesi, Pontus halkının ikon yanlısı olduğunu göstermez. Buna karşılık olay, V. Konstantinos'un tasvir karşıtı siyasetini sertleştirmesine yol açtı: tahtını neredeyse ikon yanlısı olduğunu açıkça bildiren bir rakibe kaptıran imparator, ikon saygısına karşı çok daha katı önlemlere yöneldi.

Pontus Bir Sığınak Olarak

V. Konstantinos 754 yılında Kadıköy yakınlarındaki Hieria Sarayı'nda bir konsil topladı. Kaynaklarda toplantıya katılan piskopos sayısı 338 ya da 388 olarak geçer. Konsil ikonlara saygıyı yasakladı ve ikonların yok edilmesini emretti. Başkanlığını Efes metropoliti Theodosios yaptı; en etkin savunucuları Pergi metropoliti Sissinios Pastillas ile Pisidia Antiokheiası metropoliti Basileios Trikakkabos'tu. Hristiyan geleneklerin hiçbiri bu konsili ekümenik saymaz, çünkü İstanbul patrikliği o sırada boştu, Roma temsilci göndermedi, Antakya, İskenderiye ve Kudüs ise Müslüman denetimindeydi.

Baskı en çok keşişlere yöneldi. Konstantinos'un kendi teolojisine göre kutsallık yalnızca haç işaretinde ve Efkaristiya'da bulunuyordu; yerel kültlere, yerel azizlere bağlı ikonlar ise merkezî kilise düzenini zayıflatan bir yerelcilik biçimiydi. Aziz kültlerinin taşıyıcısı ve kilisenin resmî yapısının kıyısında duran keşişler bu yüzden hedef oldu. Bithynia'daki Aziz Auxentios Dağı'nda manastır kurmuş olan Stephanos, 765 Kasım'ında İstanbul'da öldürüldü ve manastırı yıkıldı. Stephanos'un, keşişlere Pontus ve Lykia'ya sığınmalarını öğütlediği aktarılır. Kaynaklar, ikon yanlılarının imparatorluk denetiminin zayıf kaldığı uzak bölgelere, Kıbrıs'a, Anadolu'nun güney kıyısına ve doğu Pontus'a çekildiğini de belirtir. Amaseia'nın da içinde bulunduğu dağlık Pontus, bu coğrafi nitelikleriyle sığınak olarak anılan bölgelerdendi.

Bu öğüdün Amaseia'ya özgü bir sonucuna dair kaynaklarda ayrıntı yoktur. Çevredeki sarp vadilerin ve tenha köşelerin manastır yaşamına elverişli olduğu düşünülebilir, ancak tasvir kırıcılık döneminde Amaseia çevresine ikon yanlısı keşişlerin yerleştiğini gösteren belgeli bir kayıt bulunmadığı için bu yalnızca bir ihtimaldir. Belgeli olan, Pontus'un genel olarak sığınak sayıldığıdır.

766'da imparatorun yakın çevresinde bir ikon yanlısı komplonun ortaya çıkarılmasıyla baskı en sert hâlini aldı. Konstantinos bazı themalara sadakatleriyle seçilmiş yeni stratēgoslar atadı. Bunların başında Thrakesion stratēgosu Mikhael Lachanodrakon geliyordu; 771'de Efes'te toplattığı keşişleri ve rahibeleri evlenmeye ya da gözlerini kaybetmeye zorladı, ertesi yıl manastır mallarına el koydu. Bu sert uygulamalar Thrakesion'da yaşandı; Armeniakon'daki durum bu kaynaklarda ayrıca belirtilmez. Aynı değerlendirmeyi yapan modern araştırmacılar, tasvir kırıcı baskının toplam etkisinin sanıldığı kadar yaygın olmadığını ve ağırlıkla keşişleri hedef aldığını düşünür.

Asterios'un Vaazı ve İkonlar Tartışması

Amaseia'nın tartışmaya en doğrudan girdiği nokta, şehrin dördüncü yüzyıl sonu ile beşinci yüzyıl başındaki piskoposu Asterios'tur. Kapadokya doğumlu, eski bir avukat olan Asterios, 380 ile 390 arasında Amaseia piskoposu oldu ve retorik eğitiminin izlerini taşıyan vaazlarının önemli bir bölümü günümüze ulaştı. Bunlar arasında, şehit Euphemia üzerine yazdığı on birinci vaaz özel bir yer tutar. Asterios bu konuşmada Euphemia'nın şehitliğini gösteren bir resmi tarif eder ve onu Hellenistik dönemin ünlü ressamları Euphranor ile Timomakhos'un eserleriyle karşılaştırır. Resmin tuval üzerine yapıldığı ve şehidin mezarına yakın bir kilisede sergilendiği anlatılır. Ölüm biçimi geleneğin diğer anlatılarından farklı olduğu için araştırmacılar tarifin gerçek bir esere ne kadar uyduğunu tartışır; yine de metin, bu dönemden kalma ayrıntılı sanat eseri tariflerinden (ekphrasis) biridir.

Bu vaaz 787'de İznik'te toplanan Yedinci Ekümenik Konsil'de iki kez aktarıldı ve ikonlara saygının eski bir gelenek olduğunu savunan taraf için kilise babalarından bir kanıt oldu. Asterios için konsilde, adındaki "yıldız" anlamına gönderme yapılarak, bütün zihinleri aydınlatan parlak bir yıldız dendiği de bildirilir. Dolayısıyla Amaseia'nın tasvir kırıcılık tartışmasına en somut katkısı, ikon yanlılarının başvurduğu bir otoriteyi dört asır önce yetiştirmiş olmasıdır. Bu mirasın şehirdeki ikon geleneğinin sürmesiyle ilişkisi ise kaynaklarda belirtilmediği için kurulamaz.

İznik Konsili ve Armeniakon

V. Konstantinos'un ölümünden sonra oğlu IV. Leon baskıyı hafifletti. 780'de Leon'un ölümü üzerine oğlu VI. Konstantinos adına naipliği üstlenen Eirene, ikon yanlısı bir patrik ve bazı yeni metropolitler atadı. 786'da İstanbul'da toplamayı denediği konsil, V. Konstantinos'un hatırasına bağlı tagma askerlerinin tepkisiyle dağıldı. Eirene ertesi yıl baharda askerleri bir Arap seferi bahanesiyle Bithynia'daki Malagina'ya gönderdi ve başkentte doğu themalarından getirdiği birliklerle denetim kurdu. Bu olay, tasvir kırıcılığı bütün Anadolu ile özdeşleştirmenin yanlış olduğunu da gösterir: tagmaların çoğu Anadolu'dan toplanmıştı, ancak Eirene de başkentteki konumunu Anadolu themalarından gelen askerlere dayandırmıştı.

787 sonbaharında konsil İznik'te toplandı. İkon yanlılarının başlıca isimleri Patrik Tarasios ile Lycaonia kökenli Sardeis metropoliti Euthymios'tu. Tasvir karşıtı tarafta Neokaisareia metropoliti Gregorios, Amorionlu Theodosios, Ankyralı Basileios, Myra metropoliti Theodoros ve İznik metropoliti Hypatios öne çıkıyordu; bunlar sonunda karşı tarafın iknasıyla görüş değiştirdi. Neokaisareia da Pontus'un bir başka metropolis şehridir, ancak aynı konsilde Amaseia metropolitinin tutumuna dair elimizdeki kaynaklarda bilgi yoktur. 13 Ekim 787'de konsil, ikonların kiliselerde bulundurulmasına ve onlara saygı gösterilmesine, ibadetin ise yalnızca Tanrı'ya ait olmasına karar verdi.

İznik kararlarına Küçük Asya'dan neredeyse hiç tepki gelmemesi, tasvir kırıcılığın halk arasında derin kök salmadığına işaret sayılır. Armeniakon askerleri 790'da Eirene'ye karşı ayaklanıp onun uzaklaştırılmasını ve VI. Konstantinos'un tek hükümdar olmasını sağladı, 792'de ise bu kez imparatora karşı isyan etti; iki olayda da tasvir meselesi gündeme gelmedi. 803'te I. Nikephoros'a karşı çıkan Bardanes Tourkos isyanında da durum aynıdır. Bu, Anadolu askerlerinin çoğunlukla iç barış ve istikrar aradığına yorulur. Aynı çevrede, o tarihte Armeniakon sınırları içinde kalan Paflagonya'nın Amnia kasabasında, Aziz Philaretos olarak anılan zengin ve cömert bir toprak sahibi yaşadı. Torunu Maria, 788'de VI. Konstantinos'un gelini olarak seçildi; Philaretos'un hagiografisinde bu olay bir gelin seçimi töreni olarak anlatılır. Philaretos'un 792'de öldüğü kabul edilir.

İkinci Dönem

Bizans, 802 ile 813 arasında Bulgarlar karşısında ağır yenilgiler yaşadı. 813'te Anatolikon stratēgosu Ermeni Leon, V. Leon adıyla tahta çıktı. 815'te Ayasofya'da toplanan konsil ikon yasağını yeniden getirdi ve Patrik Nikephoros'un yerine Theodotos Melissenos atandı. Bu dönemin ikon yanlısı direnişi Studios Manastırı başkeşişi Theodoros'un çevresinde şekillendi; Theodoros 815-819 arasında Opsikion, Anatolikon ve Thrakesion themalarındaki yerlere sürüldü. İncelenen kaynaklarda bu sürgün yerleri arasında Pontus anılmaz. Tasvir karşıtı tarafta Anadolu'nun güçlü ailelerinden olan Melissenos soyu gibi destekçiler vardı.

820 Noel'inde V. Leon, eski silah arkadaşı Amorionlu Mikhael Traulos tarafından öldürüldü. Mikhael tahta çıktıktan kısa süre sonra, 821-823 arasında Slav Thomas isyanıyla karşılaştı. Thomas'ın, çoğu modern araştırmacıya göre Pontus'ta Gaziura (bugünkü Turhal) yakınlarında doğduğu düşünülür; kroniklerde doğum yeri ve soyu farklı verilir ve Slav ya da Ermeni kökeni tartışmalıdır. Artabasdos gibi Thomas da halkın desteğini kazanmak için tasvir kırıcılığa karşı çıkan taraf olarak göründü ve Anadolu'daki askerî gücün üçte ikisinden fazlasını arkasına aldı. Bu desteğe katılmayan iki thema Opsikion ile Armeniakon'du. Armeniakon stratēgosu Olbianos, Mikhael'in tarafında kaldı; ilk karşılaşmada Armeniakon ordusu yenildi ve Thomas, Armeniakon'un doğu kesimlerini geçip Chaldia sınır bölgesini ele geçirdi. Abbasiler'in karışıklıktan yararlanıp güney Anadolu'ya akınlar düzenlemesi üzerine Armeniakon'u tümüyle fethedemeden döndü. Daha sonra evlat edindiği Konstantios'u Armeniakon'a karşı gönderdiğinde Olbianos'un kurduğu pusuda Konstantios öldürüldü ve kesik başı Mikhael'e, oradan da Thomas'a gönderildi. Olbianos sonradan Thomas'ın nihai yenilgisinde de Mikhael'in yanında yer aldı.

Armeniakon'un bu savaştaki tutumunu da ikon yanlılığı ya da karşıtlığıyla ilişkilendirmek mümkün görünmez; araştırmacıların vurguladığı gibi başka etkenler, özellikle komutanın sadakati ve merkezle bağ belirleyici olmuştur. Amaseia bu dönemde Armeniakon'un başkentiydi; ancak şehrin bu savaştaki rolüne dair doğrudan bir kayıt incelenen kaynaklarda yer almaz.

Son Dönem ve 843

II. Mikhael döneminde ikon yanlısı manastır toplulukları Bithynia'daki Olympos Dağı'nda gelişti ve sistematik bir takip görülmedi. 829'da tahta geçen Theophilos ilk yıllarda ılımlı kaldı; eşi Theodora ise Paflagonya'nın ikon yanlısı önde gelen bir ailesinden geliyordu. 831 Aralık'ında bir ikon yanlısı komplonun ortaya çıkması üzerine tutum sertleşti. Theophilos 833'te 815 konsilinin kararlarını yeniden yürürlüğe koydu ve 838'de yeni patrik Ioannes Grammatikos'un topladığı konsil ikon yanlılarını aforoz edip bütün ikonların yok edilmesini kararlaştırdı. Theophilos'un ölümünden bir yıl sonra, 843 Mart'ında İmparatoriçe Theodora konsil toplayarak ikon saygısını geri getirdi ve neredeyse hiç tepkiyle karşılaşmadı. Bu olay Ortodoks dünyada Büyük Oruç'un ilk pazarında "Ortodoksluğun Zaferi" adıyla kutlanır.

Anadolu'nun genelinde sonuçlar ağır oldu: manastırcılık ciddi bir darbe aldı, çok sayıda manastır kapandı ya da yıkıldı, bazı keşişler Yunanistan'a ve İtalya'ya kaçtı. İznik'teki Koimesis Kilisesi'nde apsisteki Meryem mozaiği sekizinci yüzyılın ortalarında bir haçla değiştirildi, 843'ten sonra yeniden Meryem tasviri konuldu; taşra kiliselerindeki sade haç bezemelerinin çoğu da bu dönemin mirası sayılır. Amaseia'da buna benzer bir örnek incelenen kaynaklarda yer almaz. Bizans kaynaklarının kendisi de tasvir kırıcılık yerine "ikon mücadelesi" (ikonomakhia) sözünü kullanırdı ve gerçek yıkımın sanıldığından az olduğuna dair işaretler vardır; 824'te II. Mikhael ile Theophilos'un Frank imparatoru Dindar Ludwig'e yazdığı mektup, daha yükseğe asılmış tasvirlerin yerinde bırakıldığını kabul eder.

Dokuzuncu yüzyılda Armeniakon themasının büyük sınır bölgesi parçalandı. Charsianon ve Kappadokia gibi daha küçük sınır bölgeleri ayrıldı; yaklaşık 819'da kıyıdaki Paflagonya ile Chaldia, sonra Koloneia çevresi ayrı komutanlıklar oldu ve Armeniakon'da yalnızca batı Pontus kaldı. Euchaita'daki Aziz Theodoros kalıntılarına ilişkin sekizinci ya da dokuzuncu yüzyıl tarihli bir hagiografi, kalıntıların o dönemde hâlâ Amaseia'da bulunduğunu, Euchaita Hristiyanlarının ise bunların kendi şehirlerine nakli için ısrarla istekte bulunduğunu belirtir. Böylece Amaseia'nın bir aziz kültü merkezi olarak varlığını sürdürdüğü anlaşılır; bu kültün tasvir kırıcılıkla ilişkisine dair ise kaynaklarda bilgi yoktur.

Kronoloji

712: Mesleme b. Abdülmelik Amaseia'yı ele geçirir ve çok sayıda esir alır.

726-730: III. Leon'un ikonlara karşı tutumunu açıkladığı ve 730'da ikonlara tapınmayı yasakladığı kabul edilen dönem.

741-743: Eski Armeniakon stratēgosu Artabasdos'un isyanı; Armeniakon askerleri onun yanında yer alır.

754: Hieria Konsili ikonların yasaklanmasına karar verir.

765: Genç Stephanos İstanbul'da öldürülür; keşişlere Pontus ve Lykia'ya sığınmaları öğütlenir.

787: İznik'te toplanan Yedinci Ekümenik Konsil ikon saygısını geri getirir; Asterios'un Euphemia vaazı iki kez aktarılır.

790 ve 792: Armeniakon askerlerinin ayaklanmaları; ikon sorunu gündeme gelmez.

815: V. Leon döneminde Ayasofya'da toplanan konsil ikon yasağını yeniden getirir.

821-823: Thomas isyanı; Armeniakon stratēgosu Olbianos II. Mikhael'in yanında kalır.

833-838: Theophilos'un fermanı ve Ioannes Grammatikos konsili.

843: Theodora ikon saygısını kesin olarak geri getirir.

Kaynakça

Diğer kaynaklar

  • Makrypoulias, Christos. "Iconoclasm in Asia Minor." Encyclopaedia of the Hellenic World, Constantinople (constantinople.ehw.gr, lemma 7880).
  • "Byzantine Iconoclasm." Wikipedia. en.wikipedia.org
  • "Armeniac Theme." Wikipedia. en.wikipedia.org
  • "Artabasdos." Wikipedia. en.wikipedia.org
  • "Thomas the Slav." Wikipedia. en.wikipedia.org
  • "Maslama 1." Prosopography of the Byzantine Empire I (pbe.kcl.ac.uk).
  • "Asterius of Amasea." Wikipedia.
  • "Maria of Amnia" ve "Philaretos the Merciful." Wikipedia.
  • "Iconoclasm." Orthodox Church in America (oca.org).

Çevrimiçi kaynaklar