Hüseyin Hüsâmeddîn Yasar'ın kayıtlarına göre İlgazi, adını Danişmendli hükümdarı Melik Danişmend Ahmed Gazi'nin beylerinden Ilgaz Mehmed Bey'den alır: Yasar, bu beyin Amasya civarındaki çiftliğinin kendi zamanında "İlgaz Köyü" diye tanındığını yazar. Bugün Amasya'ya 35 kilometre uzaklıktaki köyde 133 kişi yaşar. Nüfusu kırk yılda beşte birine inen İlgazi'nin geçmişine ait bilgiler birkaç satırlık kayıtlardan ibarettir, ama bu kayıtlar adın kökenini Amasya'nın Türk hâkimiyetinin ilk kuşağına kadar götürür.

Ilgaz Mehmed Bey'in Çiftliği

Yasar, biyografi ciltlerinde Ilgaz Mehmed Bey'i Melik Danişmend Ahmed Gazi'nin ümerasından, onun gazalarında bulunup hizmet etmiş bir bey olarak tanıtır. Beyin 500 (1106-07) yılından sonra öldüğünü, "gazi, mücahit bir zat" olduğunu ve kendisine "İlgâzî" de denildiğini ekler. Yasar'ın asıl köyle ilgili cümlesi kısadır: Amasya civarındaki çiftliği, yazarın yaşadığı yıllarda İlgaz Köyü adıyla bilinmektedir. Köy adının bugünkü biçimi, Yasar'ın beye verdiği ikinci adla, İlgâzî ile örtüşür. Bekir Başalan'ın Merkez ilçede Cumhuriyet döneminde adı değiştirilen yerleşimleri gösteren tablosunda İlgazi bulunmaz; ad, eski kayıtlardan bu yana ufak yazım farkları dışında değişmemiştir.

Yasar'ın anlatısı, bir beyin çiftliğinin zamanla onun adını taşıyan bir köye dönüşmesi biçiminde kurulmuştur ve aynı yazar Amasya çevresindeki başka köyler için de benzer açıklamalar yapar. Çiftliğin kuruluşunu ya da beyin hayatını gösteren bir vakfiye veya kitabe Yasar tarafından anılmaz. Bu yüzden İlgazi'nin adının Ilgaz Mehmed Bey'den geldiği bilgisi, şimdilik yalnızca Yasar'ın aktarımına dayanır.

1530 Defterindeki İl-Gâzî

Devlet Arşivleri'nin 1530 tarihli Karaman ve Rum defteri için hazırladığı dizin, Amasya kazasının Geldiklan-âbâd nahiyesinde "İl-Gâzî" adlı bir köyü defterin 356. sayfasına bağlar. Amasya livasında aynı adı taşıyan başka bir köy görünmez. Yasar'a göre Geldiklan, Amasya'nın garbını, yani batı kesimini kuşatan ve Ortaköy'ü merkez edinen nahiyedir. İlgazi'nin bugünkü konumunun bu nahiyenin sınırları içinde kaldığını doğrudan gösteren bir belge bulunamamıştır; yine de adın livada tek olması, dizindeki kaydın bugünkü köye ait olmasını akla yakın kılar. Dizin yalnızca ad ve sayfa verdiğinden köyün o yıldaki büyüklüğü bilinmemektedir.

Yasar'ın 1121 (1709) yılı olaylarını anlatırken ölenler arasında saydığı "İlgazılı Hacı Seyyid Yûsuf" da adıyla dikkati bu köye çeker. Yasar onu Fağfur Paşa vakfının mütevellisi ve ulemadan bir seyyid olarak anar. Ne var ki "İlgazılı" nispesinin Amasya'daki İlgaz köyüne mi, yoksa Anadolu'daki başka bir İlgaz'a mı işaret ettiği metinde belirtilmez; bu yüzden kişi köye kesin olarak bağlanamaz.

Kayıtlardaki Durumu

İlgazi'nin il merkezine uzaklığı, 2012'de güncellenmiş köy envanterinde 35 kilometredir. Köydeki ilköğretim okulu kapanmış, çocuklar taşımalı eğitime bağlanmıştı. Sağlık evi, sağlık ocağı ve PTT acentası yoktu. Köyde içme suyu şebekesi bulunuyor, ancak kanalizasyon bulunmuyordu.

Nüfus

İlgazi, 1985 sayımında 617 kişilik bir köydü. Beş yıl sonra 538'e, 2000'de 360'a inen nüfus, 2011'de 196'ya düşmüştü. Adrese dayalı kayıtlarda 2007'de 226 kişi görünür. Seri 2018'de bir yıllığına 241'e sıçrar, ertesi yıl yeniden 185'e iner; bu tek yıllık artışın nedeni kayıtlarda açıklanmaz. 2025'te köyde 67 erkek ve 66 kadın olmak üzere 133 kişi yaşamaktadır.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar