Çavuşköy, Amasya'yı Çorum'a bağlayan eski şosenin yakınında, kent merkezine 35 kilometre uzaklıkta yer alan, Merkez ilçeye bağlı bir köydür. Eski kayıtlarda adı yalnızca Çavuş olarak geçer; bugünkü biçim, bu ada "köy" sözcüğünün eklenmesiyle oluşmuştur. Köyün en eski izlerinden biri, eski şosenin kenarındaki bir tarlada yatan ve Roma döneminde Amasya'dan Ankara yönüne giden yolu işaretleyen yazısız bir mil taşıdır. 2025'te köyde 248 kişi kayıtlıydı. Gümüşhacıköy ilçesinde de aynı adı taşıyan küçük bir köy bulunduğu için kayıtlar okunurken iki yer birbirinden ayrılmalıdır; burada anlatılan, Merkez ilçedeki Çavuşköy'dür.

Adı

Bekir Başalan, Merkez ilçede adı değiştirilen yerleşimleri sıraladığı tabloda Çavuşköy'ün eski adını Çavuş olarak verir ve bu değişikliği, eski adın eş ya da yakın anlamlısıyla yapılan değişiklikler arasında sayar; Dadıköy/Dadı, Ermiş/Vermiş ve Ziyaret/Ziyere de aynı gruptadır. Ad bu yüzden kökünü korumuş, yalnız biçimce genişletilmiştir. Asena Yalnız, aynı ilçedeki Karaçavuş adını incelerken çavuş sözcüğünü "yönetici konumunda olan sorumlu kimse" ve "Osmanlı Devleti'ne ait çeşitli kademelerde hizmet eden kimse" olarak tanımlar. Çavuşköy'ün adını belirli bir çavuştan mı, yoksa bir unvan taşıyan aileden mi aldığını gösteren bir kayıt ise bulunamamıştır.

1530 Kaydı

937 (1530) yılında düzenlenen Karaman ve Rum muhasebe defterinde Amasya livası içinde Çavuş adını taşıyan tek köy, Amasya kazasının Geldiklan(-âbâd) nahiyesinde, defterin 360. sayfasında kayıtlıdır. Bugünkü Gümüşhacıköy köyleri o defterde Gümüş vilayeti altında yazıldığı için bu kaydın oradaki Çavuşköy'e ait olması beklenmez. Geldiklan nahiyesinde Çavuş'un yanı sıra Bulduklu, Beke, Bayad, Boğa ve Soma gibi bugün Merkez ilçede bulunan köyler de yazılıdır. Bu tablo, defterdeki Çavuş köyünün bugünkü Çavuşköy olduğunu akla yakın kılar. Yine de dizin yalnız adı ve sayfayı verdiği için eşleşme belgeyle kesinleşmiş değildir.

Eski Şose ve Mil Taşı

Roma mil taşlarını derleyen David French, Çavuş köyünde bir mil taşını 13 Temmuz 1975'te ve 10 Temmuz 1977'de iki kez görmüştür. Taş, Çorum'dan Amasya'ya giden eski şosenin hemen kuzeyinde, köye ayrılan eski yol ağzının 350 metre kadar doğusunda bir tarlada yatmaktadır. Sert ve gri kireç taşından yapılmış, kırılmamış, düz bir silindirdir; üzerinde okunabilir bir yazı yoktur. French bu taşı Satala'dan Neocaesarea (Niksar) ve Amasya üzerinden Ankara'ya uzanan Roma yolunun güzergâhına bağlar. Yazısız olduğu için tarihlendirilememiştir; ama köyün, Amasya'yı batıya bağlayan eski yolun hemen yanında bulunduğunu gösterir. Taşın bugün yerinde olup olmadığı bilinmemektedir.

Nüfus

Çavuşköy, adrese dayalı kayıtların tutulmaya başladığı yıllardan bu yana belirgin biçimde küçülmüştür. 2007'de 440 kişinin yaşadığı köyde nüfus beş yıl içinde 325'e indi; en hızlı kayıp bu ilk dönemdedir. 2010'lar boyunca 300 ile 336 arasında kalan sayı, 2019'da 290'a, 2022'de 263'e düştü ve kısa bir toparlanmadan sonra 2025'te 248 oldu. Son yılda köyde 125 erkek ve 123 kadın kayıtlıydı. 2016'daki köy kayıtlarına göre köyde ilkokul ve sağlık evi binaları bulunuyor ama ikisi de faal değildi; öğrenciler taşımalı eğitimle okula gidiyordu. On sekiz yılda köy nüfusunun beşte ikisinden fazlasını yitirmiştir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

  • Bekir Başalan, "Amasya İlinde İsimleri Değiştirilen Yerleşim Yeri Adları Üzerine Bir İnceleme", Folklor Akademi Dergisi, 7(3), 2024, s. 1382-1391 (Tablo 1, s. 1385-1386). https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4249891
  • Asena Yalnız, "Amasya İli ve İlçelerinin Renk Adlarıyla Oluşan Yer Adlarının Gramatikal ve Bölgesel İncelemesi", Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 12, 2022, s. 133-159 (s. 141).
  • David H. French, Roman Roads and Milestones of Asia Minor, Vol. 3: Milestones, Fasc. 3.3: Cappadocia, BIAA Electronic Monograph 3, London: British Institute at Ankara, 2012, s. 53-54. https://doi.org/10.18866/BIAA/e-03

Diğer kaynaklar

Çevrimiçi kaynaklar