Özgün Metin

Ḳaġan aslanlar eger añrar-ısa
Añlaya her kim aña uġrar-ısa
Ḳanda egri var-ısa ṭutmaġıl daḳ
Ṣāʿiḳa ḳoç ḳılıcı ṭoġrar-ısa

Günümüz Türkçesiyle

1. Kükremiş aslanlar eğer böğürürse, onlara kim rastlarsa (o sesin ne demek olduğunu) anlasın.

2. Nerede bir eğrilik varsa ona "daḳ" tutma; eğer yıldırım koç kılıcı doğrarsa. (Üçüncü mısradaki "daḳ" kelimesinin anlamı kaynakta açıklanmaz; mısra "nerede eğri bir şey varsa ona dokunma, ilişme" gibi anlaşılabilir, bu okuma ve anlam bizimdir. Dördüncü mısra, kaynağın anladığı gibi "yıldırım koç kılıcı doğrarsa" diye ya da "yıldırım gibi koç kılıç doğrarsa" diye iki türlü okunabilir; ikinci okuma bizimdir.)

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Şiir dört mısralık bir tuyuğdur. Birinci, ikinci ve dördüncü mısralar "añrar-ısa", "uġrar-ısa" ve "ṭoġrar-ısa" kelimeleriyle kafiyelenir; kafiye "-rar" sesi, redif "-ısa" ekidir. Üçüncü mısra "daḳ" ile serbest kalır. Metin Ahmet Kavaklıyazı'nın makalesinden alınmıştır; Kavaklıyazı tuyuğu Muharrem Ergin neşrindeki 1145 numarasıyla ve TDK'nin 2020 tıpkıbasımındaki 304v varağıyla gösterir. Hatice Özdil'in tıpkıbasımına göre tuyuğlar yazmanın 294a-305a varakları arasındadır; bu tuyuğ o bölümün sonlarına düşer. Kaynak vezni göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Kavaklıyazı tuyuğu iki eski tabir için aktarır. "Ḳaġan aslan", kızgın, kükremiş, çok öfkeli aslan demektir; Tarama Sözlüğü'ndeki tanıklardan tabirin Dede Korkut Kitabı'nda da geçtiği anlaşılır, Lugat-i Ni'metullah'ta ise Farsça "şîr-i jiyân" (kükremiş aslan) tamlamasının karşılığı olarak gösterilir. Kavaklıyazı kelimenin "kakımak" (öfkelenmek) fiilinden türemiş olması gerektiğini düşünür; Orhan Şaik Gökyay'a atfen "sürüden ayrı, tek başına dolaşan, başına buyruk aslan" anlamı da verilmiştir. Tabir XV. yüzyıl şairi Tâli'î'nin divanında da geçer.

"Ḳoç ḳılıç" ise koş kılıç, yani çift kılıçtır. Emel Esin bu tabire Kâşgarlı Mahmud'da ve Uygur metinlerinde rastlandığını bildirir; Dîvânu Lugâti't-Türk'teki "Koş kılıç kınka sığmas" (çifte kılıç bir kına sığmaz) atasözünde de geçer. Çatal ağızlı biçimiyle Hz. Ali'nin zülfikârını andırır. Kavaklıyazı'ya göre bu tabir divanda yalnız bu tuyuğda geçer ve koç kılıcın yıldırımla doğranmasından söz edilmesi, bu tür kılıçların yıldırımı çeken bir yönü olduğunu düşündürür. Tuyuğ, kükreyen aslanların sesiyle açılıp yıldırım ve kılıç görüntüsüyle kapanarak baştan sona bir güç ve tehdit havası taşır; "añrar", "uġrar" ve "ṭoġrar" kelimelerinin sertçe tekrarlanan sesi de bu havayı destekler. Bu son değerlendirme bizimdir.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

  • Ahmet Kavaklıyazı, "Kadı Burhaneddin'i Anlamak: Divanındaki Bazı Tabirlerin Çözümlenmesi", Selçuk Türkiyat, 56, 2022, s. 317, tuyuğ no. 1145 (Ergin 1980), TDK 2020 tıpkıbasımı vr. 304v. https://acikerisim.selcuk.edu.tr/items/5207c1f3-aca0-43f1-9c9e-fef3350cf7bc
  • Muharrem Ergin (nşr.), Kadı Burhanettin Divanı, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1980 (doğrudan görülemedi; metin Kavaklıyazı 2022 aracılığıyla).

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar