Özgün Metin

Ben Türkem ü sen Tatar yolıyle sorışalum,
O cây gerek baŋa baħar iseŋ oynuma.

Günümüz Türkçesiyle

1. Ben Türk'üm, sen Tatarsın; gel, usulünce (yol yordamıyla) konuşalım. O yer bana gerek; sözümü dinlersen bu oyundan çekil.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit Nevzat Özkan'ın makalesinde KBD 238/7 göstergesiyle aktarılmıştır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre divanın ilk 581 sayfası gazellere ayrıldığından beyit bir gazelden gelir. Mısraları birbiriyle kafiyelenmediği için gazelin matlaı değildir; gazelin redif ve kafiyesi tek beyitten güvenle çıkarılamaz. Ergin neşrine ulaşılamadığı için gazelin bütünü verilemiyor, kaynak vezni de göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit iki kişinin karşı karşıya gelişiyle açılır: biri Türk, öbürü Tatardır ve aralarındaki konuşma "yol ile", yani töreye, usule uygun biçimde yapılacaktır. İkinci mısrada konuşan, bir yeri kendisi için istediğini açıkça söyler ve karşısındakini "oyun"dan çekilmeye çağırır. Özkan beyti "Ben Türküm sen Tatarsın gel usulünce konuşalım, o yer bana gerek, sözümü dinlersen bu oyundan çekil, oynama" diye açıklar. "Oyun" kelimesi burada bir eğlenceden çok, bir güç mücadelesini anlatır gibidir.

Divan şiirinde "Türk" çoğu zaman güzel ve zalim sevgilinin, "Tatar" ise misk kokulu saçın ya da yağmacı bir gücün adıdır; Özkan da başka beyitlerde Tatar adının misk ve zulümle birlikte anıldığını gösterir. Bu yüzden beyit, gazelin içinde sevgiliye söylenmiş bir söz olarak da okunabilir: âşık kendini Türk, sevgiliyi Tatar diye anar ve gönül ülkesi üzerinde hak iddia eder. Bu ikinci okuma bizim yorumumuzdur. Özkan'ın siyasî okuyuşu ise beyti divanın en dikkat çekici yanlarından birine, gazel dili ile siyasî meydan okumanın aynı söyleyişte birleşmesine bağlar.

Tarihî Bağlam

Özkan'a göre Kadı Burhaneddin burada, Tatar ülkesinden gelmiş kan dökücü bir hükümdar olarak gördüğü Timur'a, Anadolu'dan el çekmesi gerektiğini söyler. Özkan başka bir yerde Timur'un 1387'de Erzurum'u tahrip ederek Anadolu'ya yöneldiğini, sonra Gürcistan'a dönüp geri çekildiğini anlatır. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Timur Ekim 1393'te Kadı Burhaneddin'den itaat istemiş, Kadı Burhaneddin bunu reddetmiş, Timur da 1394 başında Erzurum'a kadar gelip geri dönmüştür. Beytin bu olaylardan hangisine bağlı olduğu bilinmiyor; "o cây" (o yer) sözüyle hangi toprağın kastedildiği de kaynakta belirtilmez.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar