Özgün Metin

Gözlerimüz yaşını aħıdup ırmaġ idüben,
Ķayseriyi daħı bu yaşile Baġdâd idelüm.

Günümüz Türkçesiyle

1. Gözlerimizin yaşını akıtıp ırmak edelim de bu gözyaşıyla Kayseri'yi de Bağdat'a çevirelim (Bağdat gibi şen ve mamur bir yer yapalım).

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit Nevzat Özkan'ın makalesinde KBD 446/6 göstergesiyle aktarılmıştır ve divanın gazeller kısmından gelir. Mısraları kafiyelenmediği için gazelin matlaı değildir. Ergin neşrine ulaşılamadığı için gazelin bütünü verilemiyor; kaynak vezni de göstermez. Kayseri, Kadı Burhaneddin'in doğduğu şehirdir ve divanda adı geçen yerler arasında şairin hayatına en yakın olanlardan biridir. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, divan şiirinin en yaygın abartılarından biriyle açılır: âşığın gözyaşı bir ırmak olacak kadar boldur. Bu mübalağa Kadı Burhaneddin'de bir şehir tasavvuruna bağlanır. Özkan'ın dikkat çektiği gibi Bağdat Dicle'nin, Kayseri de Kızılırmak'ın yakınında kurulmuştur; şair gözyaşlarını bir ırmak gibi akıtıp Kayseri'yi de suyu bol, şen bir Bağdat'a çevirmek ister. Özkan'a göre Bağdat şairin şiirinde gönül ferahlatan, mamur bir beldedir ve "Ana gibi yar, Bağdat gibi diyar olmaz" atasözünde olduğu gibi hep yüceltilerek anılır.

Mısradaki "daħı" (dahi) kelimesi, şairin başka bir yeri de Bağdat'a çevirdiğini düşündürür. Gerçekten Özkan'ın aktardığı başka bir beyitte şair "Gözüm yaşını Şâŧ iderem ‘âlemi Baġdâd" der, yani gözyaşını Şattülarap'a, bütün dünyayı Bağdat'a çevireceğini söyler (KBD 14/3). Bu beyitte aynı hayal doğduğu şehre indirilmiştir. Beytin iki beyit arasındaki bu ilgiden doğan okuması bizimdir. Gözyaşının bir şehri yıkmak yerine şenlendirmesi de dikkat çekicidir: divan şiirinde gözyaşı seli çoğu zaman şehirleri yıkan bir tufan olarak anılırken burada bayındırlık getiren bir ırmaktır.

Tarihî Bağlam

Kadı Burhaneddin 8 Ocak 1345'te Kayseri'de doğmuş, Mısır, Şam ve Halep'teki tahsilinden sonra Kayseri'ye dönüp babasının yerine kadı olmuştur. Özkan'ın Yaşar Yücel'e dayanarak aktardığına göre şair, hükümdarlığını ilan ettikten sonra 1385'te doğup büyüdüğü Kayseri'yi kuşatmış, şehri savaşmadan teslim almış ve yağma edilmesini engellemiştir; Özkan beyti şairin Kayseri'ye duyduğu bu ilgi ve sevginin ifadesi olarak verir. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Kayseri, Sivas ile birlikte devletin iki merkezinden biriydi. Gazelin yazıldığı tarih bilinmiyor.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar