Özgün Metin

Toķat ķal’asında śabûhîyi vir ŧolu
Bâşed ki śubha irüre Taŋrı śafâyile

Günümüz Türkçesiyle

1. Tokat kalesinde sabah şarabını (sabûhîyi) dolu dolu sun; ola ki Tanrı bizi safa ile sabaha eriştire.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit Nevzat Özkan'ın makalesinde KBD 74/7 göstergesiyle aktarılmıştır ve divanın gazeller kısmından gelir. Mısraları kafiyelenmediği için gazelin matlaı değildir. Ergin neşrine ulaşılamadığı için gazelin bütünü verilemiyor, kaynak vezni de göstermez. Beyit, Tokat adının divanda geçtiği yerlerden biridir. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit bir işret meclisinin diliyle konuşur. "Śabûhî", sabah vakti içilen şaraptır; divan şiirinde sabah içkisi gecenin sohbetini sabaha bağlayan, neşeli bir meclisin işaretidir. Şair sâkîden kadehi dolu sunmasını ister ve ikinci mısrada Tanrı'nın kendilerini safa ile sabaha eriştirmesini diler. Özkan beyti "Tokat kalesinde sabah içkisini sun, ola ki Tanrı bizi safa ile sabaha erdire" diye açıklar.

İkinci mısradaki "bâşed ki", Farsçada "ola ki, umulur ki" anlamına gelen bir kalıptır; Türkçe bir beytin içine Farsça bir sözün yerleştirilmesi, şairin iki dili birlikte kullanan söyleyişinin küçük bir örneğidir. "Śabûhî" ile "śubh" (sabah) kelimeleri aynı kökten gelir ve beyitte birbirini çağırır; sabah içkisi ile sabaha erme dileği arasında ses ve anlam bakımından bir tenasüp kurulmuştur. "Śafâ" kelimesi de hem neşe hem gönül arılığı anlamıyla meclis havasını tamamlar. Bu tenasüp ve iki dilli söyleyiş üzerine söylenenler tespitimizdir. Bir kale adının işret meclisiyle birlikte anılması, beytin sıradan bir meclis tasviri olmadığını, belli bir zafer anının izini taşıdığını düşündürür.

Tarihî Bağlam

Özkan'a göre bu beyitte 1388'de kuşatılan Tokat kalesi bir zafer kutlamasıyla anılır. Kaynaklar Tokat kuşatmaları için farklı tarihler verir. TDV İslâm Ansiklopedisi, Kadı Burhaneddin'in kendisine karşı çıkan Tokat emirini itaat altına almak için şehri 1382 ilkbaharına kadar kuşattığını, aynı yıl yaz aylarında bir kez daha kuşattığını, kale muhafızının Moğollarla anlaşması yüzünden bu kez zor durumda kaldığını yazar; aynı maddeye göre Kadı Burhaneddin daha sonra kız kardeşini Tokat Kalesi beyiyle evlendirmiş, kale muhafızı da Sivas'a gelip bağlılık bildirmiştir. Beytin hangi kuşatmanın ya da hangi uzlaşmanın ardından yazıldığı bilinmiyor.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar