Özgün Metin

Rûm ilin, yüzüŋ göreli göŋlüm yurd eyledi,
Göreli gözüŋi lîkin rây-ı Türkistân ider.

Günümüz Türkçesiyle

1. Yüzünü gördüğümden beri gönlüm Rum ilini (Anadolu'yu) yurt edindi; ama gözünü gördüğümden beri Türkistan'a gitmeyi arzular.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şiirin Yapısı

Beyit Nevzat Özkan'ın makalesinde KBD 183/6 göstergesiyle aktarılmıştır ve divanın gazeller kısmından gelir. Özkan aynı sayfanın bir önceki satırından "Ħâlüŋi göreli cânum ‘azm-i Hindustân ider, / Göŋlümi acebleme ger ķasd-ı Erzincân ider" beytini de verir (KBD 183/5). İki beyit "-ân" kafiyesini (Hindustân, Erzincân, Türkistân) ve "ider" redifini paylaştığı ve divanda art arda durduğu için aynı gazelin ardışık beyitleri olmalıdır; bu kaynakta söylenmeyen bir çıkarımdır. Ergin neşrine ulaşılamadığı için gazelin bütünü verilemiyor, kaynak vezni de göstermez. Şairin divanı, neşirleri ve öteki şiirleri Kadı Burhaneddin: Edebî Kişiliği, Divanı ve Şiirleri yazısında ele alınmıştır.

Anlam ve Söz Sanatları

Beyit, sevgilinin iki güzellik unsurunu iki ülkeyle eşleştirir. Özkan'ın açıkladığı gibi divan şiirinde Rum ili, yani Anadolu, beyaz tenli insanların yurdu sayıldığı için beyazlığı, parlaklığı ve güzelliği temsil eder ve sevgilinin beyaz yüzüne benzetilir. Türkistan ise ahuların, yani güzel gözlü ceylanların otağıdır ve sevgilinin gözünü çağırır. Böylece yüz Anadolu'ya, göz Türkistan'a bağlanır; şairin gönlü bu iki güzellik arasında iki ülke arasında kalmış gibidir.

Beyitte "göreli" (göreliden beri) kelimesi iki mısrada tekrarlanır ve iki ayrı başlangıç noktasını belirler: yüzü görmek gönlü Anadolu'ya yerleştirmiş, gözü görmek onu Türkistan'a çekmiştir. Birinci mısrada önce yüz, ikincide göz anılır; iki ülke de bu sırayla onlara karşılık gelir. Tekrir ve bu düzenli eşleştirme tespitimizdir. Önceki beyitte (KBD 183/5) aynı kuruluşla sevgilinin beni Hindistan'a bağlanır, şair Erzincan'a yönelirse ayıplanmamasını ister; gazelin bu bölümü, sevgilinin güzelliklerini birer ülke adıyla anan bir dizi gibi ilerler.

Tarihî Bağlam

Özkan'a göre Kadı Burhaneddin, Anadolu'yu yurt tutan öteki soydaşları gibi köklerinin Türkistan'da olduğunu hiç unutmamıştır ve bu beyit o duygunun bir ifadesidir. Özkan'ın aktardığına göre şairin ailesi, Harezm'den Anadolu'ya göçmüş Oğuzların Salur boyuna mensuptu. Önceki beyitte geçen Erzincan adını ise Özkan, Kadı Burhaneddin'in 1385'te Erzincan hâkimi Mutahharten ile girdiği çatışmaya bağlar. Gazelin yazıldığı tarih bilinmiyor.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar