Özgün Metin

Vezin: Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilâtün Fe‘ilün

Sanmanuz lâle gülistânlu vü yâ bâğludur
Tanıruz biz bu kızılbaşı Karadağludur
Ağlar ‘âşık sînede gül açılur lâle biter
Ne güzel bahtlıdur bâğlu vü ırmâğludur
Fâriğ itmek dil-i şeydânı belâdan müşkil
Mübtelâdır ki tel-i mihnet ile bağludur
‘Aksdir hâl ü ruhun kim gözüm ablak görünür
Sanma kim ba‘zı karalu ba‘zı ağludur
Kılmış ‘Ankã seferin Hüdhüd-i gönlüm bî-bâk
Ne elem eyler o kim tuğlu vü bayrağludur
‘Arsa-i mihrde bî-bâk ü dilîr-âne gezer
Her kimin zülf-i nigâr ile bili bağludur
Biz bu dîvâne[y]i âvâreyi şeydâ sıfatı
Bilirüz Mîr Nigâriydi Karabağludur

Günümüz Türkçesiyle

1. Laleyi gül bahçesinden ya da bir bağdan sanmayın; biz bu kızılbaşı (kırmızı başlıyı) tanırız, o Karadağlıdır.

2. Âşık ağlar; göğsünde gül açılır, lale biter. Ne güzel talihlidir o göğüs: bağı da vardır, ırmağı da.

3. Çılgın gönlü beladan kurtarmak zordur; o, belaya düşmüştür, mihnet teliyle bağlıdır.

4. Benin ve yanağın gözüme yansımıştır da gözüm ablak (alacalı) görünür; sanma ki gözüm kendiliğinden biraz kara, biraz aktır.

5. Gönlümün Hüdhüd'ü pervasızca Ankâ'ya (Sîmurg'a) doğru yola çıkmıştır; tuğu ve bayrağı olan neden korksun?

6. Belini sevgilinin zülfüyle bağlamış olan kişi, sevgi meydanında korkusuzca, yiğitçe dolaşır.

7. Bu divaneyi, bu başıboş, çılgın kılıklıyı biz biliriz; Mîr Nigârî idi, Karabağlıdır.

Edebî ve Tarihî Yorum

Nigârî bu gazeli iki yer adıyla çerçevelemiştir. Açılış beytindeki Karadağ, büyük ihtimalle Aras'ın güneyinde, Tebriz'in kuzeyinde uzanan dağlık bölgedir; mahlas beytindeki Karabağ ise şairin doğduğu yerdir. Kaynaklara göre Mîr Hamza, Karabağ'ın Zengezur bölgesindeki Cicimli köyünde doğmuş, burada yetiştikten sonra Amasya'ya göç etmiş ve ömrünün geri kalanını orada geçirmiştir. Son beyitte şair kendini dışarıdan anlatır: "Bu divaneyi biz tanırız, Mîr Nigârî idi, Karabağlıdır." Amasya'da yazılmış bir divanda bu cümle, gurbetteki bir adamın memleketini kendi adının yanına koyması olarak okunabilir.

Açılış beytinin "kızılbaş" kelimesi lalenin kırmızı başını anlatır. Lale bahçede yetişmiş bir çiçek sanılmasın; bu kırmızı başlı, Karadağ'ın dağlarından gelmiştir. Kelime aynı zamanda Safevî askerlerinin kırmızı başlıklarından gelen Kızılbaş adını hatırlatır ve Azerbaycan coğrafyasında doğmuş bir şairin bu çağrışımı bilmemesi düşünülemez. Yine de beyit bir siyasî gönderme taşıdığını açıkça söylemez; metinde görünen, dağ lalesinin bahçe lalesinden ayrılmasıdır.

Beşinci beyit Ferîdüddîn Attâr'ın Mantıku't-tayr'ına dayanır. Bu mesnevide kuşlar padişahları Sîmurg'u aramaya çıkar ve onlara yol gösteren Hüdhüd'dür. Nigârî gönlünü Hüdhüd'e benzetir; Ankâ, yani Sîmurg, Hakk'ın simgesidir. Hüdhüd'ün başındaki ibik, beyitte "tuğ" diye anılır; tuğu ve bayrağı olan bir komutan nasıl korkmazsa, ibikli kuş da yolun tehlikesinden korkmaz. Nezaket Memmedli, Nigârî'de Attâr etkisini incelediği yazısında bu beyti Sîmurg simgesinin örnekleri arasında aktarır.

Dördüncü beyitteki göz imgesi de dikkatle kurulmuştur. "Ablak" göz, akı ile karası belirgin, iri göz demektir. Şair gözünün bu alacalığını kendisine ait saymaz: sevgilinin siyah beni ve beyaz yanağı göze yansımış, gözü kara ve ak görünür kılmıştır. Kafiyedeki "bağ" sesi de tek anlamda kalmaz: bağlı (bağı olan) göğüs, mihnet teliyle bağlı gönül, zülfle bağlı bel ve sonunda Karabağlı şair.

Kaynakça

Birincil kaynaklar

Akademik çalışmalar

Çevrimiçi kaynaklar