Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fe‘ûlün

Mest eyleyen ‘âşıkları sahbâ-yı ezeldir
Zînet viren ‘işretine dildâr-ı güzeldir
Ferhâd sözin söyleme sûzişle ki ey dil
Dâğlar çekilür sîneme yaramı tezeldir
Her yerde makãmâtı beyân eylemek olmaz
Sığmaz bu makãma bu makãm özge mahaldir
Dil-teşne[y]em ol bâde-i âlâm-ı nigâra
Âlâm ne her cür‘ası bin câna bedeldir
Kim gördi elim bâdesiz âyâ bu ne bâde
Âyâ ne dükenmez ne usanmaz bu ne eldir
Vâ‘iz sözni fehm itmedügin sen de bilürsin
Nâdân ile ey dil bu ne bahs ü ne cedeldir
Agyâr sözin söylemen Allâh'ı seversez
Baş ağrısıdır meclis-i rindâna haleldir
Dîvânelerin mecma‘ı sahrâ-yı tevellâ
Hem-demleri nây ile gazâlâne gazeldir
Bir lahza ırağ olmadın ey Mîr Nigârî
Sahrâ-yı talebden bu ne himmet ne ‘ameldir

Günümüz Türkçesiyle

1. Âşıkları sarhoş eden ezel şarabıdır; onların içki meclisine süs veren güzel sevgilidir.

2. Ey gönül, Ferhat'ın sözünü yanıp yakılarak söyleme; göğsüme dağlar (yara izleri) çekilir, yaram tazedir. ("Tezel" kelimesi taze anlamında alınmıştır; bu bir tahmindir.)

3. Makamları (tasavvuf mertebelerini) her yerde açıklamak olmaz; bu makam bu yere sığmaz, bu makamın yeri başkadır.

4. Sevgilinin acılar şarabına susamışım; acı da ne demek, onun her yudumu bin cana bedeldir.

5. Kim elimi şarapsız gördü? Bu ne şaraptır ki tükenmez, bu ne eldir ki usanmaz?

6. Vaizin sözü anlamadığını sen de bilirsin; ey gönül, cahille bu ne tartışma, bu ne çekişmedir?

7. Allah'ı seviyorsanız rakiplerin sözünü söylemeyin; o söz rintlerin meclisinde baş ağrısıdır, bozukluktur.

8. Divanelerin toplandığı yer tevellâ (Ehl-i Beyt sevgisi) çölüdür; onların sohbet arkadaşı, neyle birlikte ceylan edasıyla söylenen gazeldir.

9. Ey Mîr Nigârî, bir an bile arayış çölünden uzaklaşmadın; bu ne himmettir, ne ameldir.

Edebî ve Tarihî Yorum

Gazelin en özel ifadesi sekizinci beyitteki "sahrâ-yı tevellâ"dır. Tevellâ, Hz. Peygamber'in ailesini, Ehl-i Beyt'i dost edinmek demektir ve çoğunlukla karşıtı olan teberrâ ile, Ehl-i Beyt'e düşmanlık edenlerden uzak durmakla birlikte anılır. Nigârî'nin bu sevgiye bağlılığı başka yerlerden de bilinir: isteği üzerine Ehl-i Beyt'i savunan Arapça bir risale yazılmıştır ve bir naatının matla beytinde "Gönlümdedir ol nâr-ı tevellâ-yı Muhammed" der. Hece şiirlerinde de "deşt-i tevellâ" sık geçen bir mazmundur. Bu gazelde tevellâ bir çöle dönüşür: divaneler, yani aşk delileri, Mecnun'un çölünde değil, Ehl-i Beyt sevgisinin çölünde toplanır. Aynı beyitte "gazâlâne gazel" sözü, ceylan anlamındaki "gazâl" ile şiir türü "gazel"i yan yana getirir; neyle söylenen gazel, ceylan gibi ürkek ve zariftir.

Üçüncü beyit bir sır saklama öğüdüdür ve "makam" kelimesinin üç anlamıyla oynar. Makam tasavvufta salikin geçtiği mertebe, musikide bir ezgi düzeni, gündelik dilde yer demektir. Şair, ulaşılan mertebelerin her mecliste anlatılamayacağını söylerken bu makamın "başka bir yer" olduğunu ekler. Altıncı ve yedinci beyitler aynı tavrı vaizle ve rakiplerle olan ilişkiye taşır: vaizin anlamadığı bir şey üzerine cahille tartışmanın yararı yoktur, rakibin sözü de rintlerin meclisinde yalnız baş ağrısı verir.

Gazel ezel şarabıyla açılır. Ezel şarabı, ruhların Allah'ın "Ben sizin Rabbiniz değil miyim" sorusuna "Evet" dedikleri bezm-i elestte içilen ilk aşk içkisi olarak anlaşılır; âşığın sarhoşluğu oradan gelir ve bu dünyada içilen her şarap o ilk kadehin hatırasıdır. Dördüncü beyitte bu içki acı veren bir şaraba dönüşür, ama her yudumu bin cana bedeldir. İkinci beyitte Ferhat'a yapılan gönderme "dağ" kelimesinin iki anlamına dayanır: Ferhat dağları delmiştir, âşığın göğsüne ise dağlar, yani yanık izleri, çekilmektedir. Kafiyedeki "tezel" kelimesi ise karanlıkta kalır; Azerbaycan Türkçesindeki "teze", taze, kelimesiyle bağlantılı olabilir.

Kaynakça

  • Nigârî, Nigârî Dîvânı, haz. A. Azmi Bilgin, Ankara: T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı Kütüphaneler ve Yayımlar Genel Müdürlüğü, 2017 (e-kitap, Kültür Eserleri Dizisi 482), şiir 162, s. 103-104. https://ekitap.ktb.gov.tr/TR-194361/nigari-divani.html
  • Fatih Çınar, "Nakşî-Hâlidî Şeyhi Hamza Nigarî'nin İsteğiyle Yazılan Bir Ehl-i Beyti Müdafaa Risalesi: Risâle fî Ta'n li-men Hâlefe Ali Radıyallahu Teâlâ Anh", Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, VII/1, 2019, s. 125-150. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/803338

Çevrimiçi kaynaklar