Özgün Metin

Vezin: Mef‘ûlü Mefâ‘îlü Mefâ‘îlü Fe‘ûlün

Ol bârı ki bizler çekerüz kâr-ı kaderdir
Biz bilmezüz Allâh bilür bu ne kaderdir
Lâle gibi dağlandı ciger-gâhımız ammâ
Odlara salan cânımızı bir gül-i terdir
Gül gonçemizi açmadı bâde-i şebâne
İmdâd ile ey sâkî ki hengâm-ı seherdir
Müşkil degül ‘ukbâda nazar-bâzlık ammâ
Dünyâda nazar ‘ârız-ı dildâra hünerdir
Geh mey-kede ey hâce vü geh tekye-nişînem
Dahl eyleme etvârım ahvâl-i beşerdir
‘Aklın revişin bozdı yine pîr-i harâbât
Âyâ bu ne hâlet bu ne cezbe ne eserdir
Hıfz eylegil ihlâs ile ol pîr-i harâbın
Hâk-bîn ey dîde ki envâr-ı basardır
Ey dil yine hûy hâ görünür yâr işiginde
Bir gez ayag al gör ki ne gavgã ne haberdir
‘Azm itdi gönül kûy-ı nigâra didim ey cân
Bir başka ziyâret bu sefer özge seferdir
El üzme dilâ ‘âşık-ı şeydâ eteginden
Hıfz eyle bu güftârımı kim pend-i pederdir
İhlâs ile hıdmet eyle ey Mîr Nigârî
Bir ‘âşık-ı şeydâya ki erbâb-ı nazardır

Günümüz Türkçesiyle

1. Bizim çektiğimiz yük kaderin işidir; biz bilmeyiz, bunun nasıl bir kader olduğunu Allah bilir.

2. Lale gibi ciğerimiz dağlandı; ama canımızı ateşlere atan bir taze güldür (sevgilidir).

3. Gece içilen şarap gül goncamızı açmadı; ey sâkî, yardıma yetiş, çünkü seher vaktidir.

4. Ahirette (Allah'ın cemaline) bakan biri olmak zor değildir; ama dünyada sevgilinin yanağına bakabilmek bir hünerdir.

5. Ey hoca, kâh meyhanedeyim kâh tekkede otururum; benim gidişatıma karışma, bunlar insanın hâlleridir.

6. Meyhanenin piri yine aklın yolunu bozdu; ne hâldir bu, ne cezbedir, ne tesirdir?

7. O harap pire ihlasla sahip çık; ey göz, toprağa bak, çünkü (onun eşiğinin toprağı) görme nurudur.

8. Ey gönül, sevgilinin eşiğinde yine bir hay huy görünüyor; bir kez adım at da bak, ne kavgadır, ne haberdir. (Mısraın "ayag al" sözü adım atmak diye anlaşılmıştır.)

9. Gönül sevgilinin (nigârın) mahallesine gitmeye niyet etti; dedim ki: Ey can, bu başka bir ziyarettir, bu yolculuk başka bir yolculuktur.

10. Ey gönül, çılgın âşığın eteğinden elini çekme; bu sözümü sakla, çünkü bu bir baba öğüdüdür.

11. Ey Mîr Nigârî, nazar ehli olan çılgın bir âşığa ihlasla hizmet et.

Edebî ve Tarihî Yorum

Şairin hayatı iki mekân arasında geçer ve beşinci beyitte kendisini sorguya çeken bir hocaya bunu açıkça söyler: kimi zaman meyhanede, kimi zaman tekkede oturur ve bu gidip gelmeyi insan hâlinin tabiî bir parçası sayar. Divan şiirinde meyhane ile tekke çoğu kez karşıt kutuplar olarak kullanılır; meyhane aşkın ve cezbenin, tekke ise kuralın ve zühdün yeri olur. Nigârî bir Nakşibendî şeyhidir ve tekke onun gündelik hayatıdır, ama şiirde meyhaneyi de kendi yeri olarak sahiplenir. Altıncı ve yedinci beyitlerdeki "pîr-i harâbât", meyhanenin piri, bu çifte hayatın kilit figürüdür: aklın yolunu bozan, cezbe veren bir mürşittir ve göz, onun kapısının toprağını sürme gibi görme nuru sayar.

Düşünce bakımından gazelin en sağlam yeri dördüncü beyittir. Ahirette cemal seyri, yani Allah'ın görülmesi, müminlere vaat edilmiş bir nimet olarak anlatılır; şair bunun zor bir iş olmadığını söyler. Asıl hüner, dünyada, perdelerin arasından sevgilinin yanağına bakabilmektir. Tasavvufta güzel yüzde ilâhî güzelliğin yansımasını seyretmek "nazar-bâzlık" diye anılır ve tartışmalı bir tavırdır; son beyitteki "erbâb-ı nazar", nazar ehli, aynı tavrı paylaşanları anlatır. Şair kendine, böyle bir âşığa ihlasla hizmet etmesini öğütler.

İlk beytin "ne kaderdir" sözü, Arap harfli yazıda "ne kadardır", yani ne ölçüdedir, diye de okunabilir; şair bu ikiliği bilerek bırakmış olabilir: hem nasıl bir kader olduğunu hem de yükün ne kadar ağır olduğunu yalnız Allah bilir. Dokuzuncu beyitteki "kûy-ı nigâr", sevgilinin mahallesi, şairin mahlasını da içinde taşır. Gönlün oraya gidişi sıradan bir ziyaret sayılmaz; şair ona "özge sefer", başka bir yolculuk, der. Onuncu beyitte öğüt veren ses babanın sesidir: gönül, çılgın âşıkların eteğini bırakmamalıdır.

Yedinci beytin ikinci mısraı neşirde vezne göre bir hece eksik görünür; "Hâk-bîn ol ey dîde" gibi bir okuma beklenebilir, ama bu bir tahmindir ve metin neşirdeki gibi bırakılmıştır.

Kaynakça

Çevrimiçi kaynaklar